सूरत पक्ष विभाजन (1907) — गरम पक्षाचे नेतृत्व

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचा सूरत अधिवेशन (1907) हा भारतीय स्वतंत्रता चळवळीतील एक महत्वाचा वळण बिंदू होता. या अधिवेशनात काँग्रेसचे दोन विरोधी गट — उदारवादी पक्ष आणि गरम पक्ष — यांच्यातील तणाव इतका वाढला की काँग्रेस दोन भागांमध्ये विभाजित झाली. हा विभाजन केवळ संघटनात्मक नव्हता, तर भारतीय राष्ट्रवादाच्या दृष्टिकोनातील मूलभूत मतभेद दर्शवत होता. लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांचे नेतृत्वाखाली गरम पक्षाने भारतीय स्वतंत्रता संग्रामाला नवीन ऊर्जा आणि आक्रमक दिशा दिली.

सूरत विभाजनाचा महत्व हा केवळ काँग्रेसचे दोन भागांमध्ये विभाजन नव्हता, तर भारतीय राष्ट्रीय चळवळीच्या कार्यपद्धतीतील मूलभूत बदल होता. गरम पक्षाने सरकारी नोकरी, शिक्षा आणि न्यायालयांचा बहिष्कार करण्याचा आग्रह धरला, तर उदारवादी पक्षाने संवैधानिक मार्गाचे पालन करण्याचा समर्थन केला. या मतभेदांमुळे काँग्रेस 1907 पासून 1916 पर्यंत विभाजित राहिली.

19व्या शतकाच्या अखेरीस भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये दोन भिन्न विचारधारांचे गट तयार झाले. उदारवादी पक्षाचे नेते दादाभाई नौरोजी, गोपाळ कृष्ण गोखले आणि सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी यांनी संवैधानिक सुधारणांवर विश्वास ठेवला. त्यांचा विश्वास होता की ब्रिटिश सरकारला याचना आणि आवेदनांद्वारे भारतीय हितांचे संरक्षण करता येईल.

दुसरीकडे, गरम पक्षाचे नेते लोकमान्य टिळक, लाजपत राय, बिपिन चंद्र पाल आणि अरविंद घोष यांनी स्वदेशी आंदोलन, बहिष्कार आणि आत्मनिर्भरता यांवर जोर दिला. त्यांचा विश्वास होता की ब्रिटिश साम्राज्यशाही भारतीयांना कधीही न्याय देणार नाही, म्हणून भारतीयांनी स्वतःच संघर्ष करून स्वराज्य मिळवावे लागेल.

1890 च्या दशकात बंगालमधील विभाजन (1905) आणि स्वदेशी आंदोलनाचा उदय झाल्यानंतर गरम पक्षाचा प्रभाव वाढला. लोकमान्य टिळकांनी महाराष्ट्रात गणेशोत्सव आणि शिवजयंती यांच्या माध्यमातून जनसंघटन केले. त्यांचा प्रसिद्ध नारा “स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध अधिकार आहे आणि तो मी मिळवणारच” हा गरम पक्षाचा मूलमंत्र बनला.

काँग्रेसचे 23वे अधिवेशन 1907 च्या दिसंबर महिन्यात गुजरातमधील सूरत शहरात आयोजित करण्यात आले. या अधिवेशनाचे अध्यक्ष डॉ. रास बिहारी घोष यांना नियुक्त करण्यात आले होते. परंतु अधिवेशनाच्या आधीच उदारवादी आणि गरम पक्षांमध्ये अध्यक्षपदाच्या निवडीबाबत तीव्र मतभेद निर्माण झाला.

उदारवादी पक्षाने गोपाळ कृष्ण गोखले यांना अध्यक्ष बनवायचा प्रयत्न केला, तर गरम पक्षाने लोकमान्य टिळकांना अध्यक्ष बनवायचा आग्रह धरला. या विवादामुळे अधिवेशनाचा माहोल अत्यंत तणावपूर्ण बनला. 26 दिसंबर 1907 रोजी अधिवेशनात भारी गोंधळ निर्माण झाला.

अधिवेशनात जॉर्ज खिरपेलकर यांनी अध्यक्षपदाचा प्रश्न उपस्थित केला. गरम पक्षाचे समर्थक लाजपत राय आणि बिपिन चंद्र पाल यांनी तीव्र विरोध केला. अधिवेशनात राष्ट्रगीत गाण्याचा प्रश्न, बहिष्कार नीतीचा प्रश्न आणि संवैधानिक सुधारांचा प्रश्न यांवर तीव्र वाद झाला.

अंतिमतः, उदारवादी पक्षाने गरम पक्षाचे सदस्य अधिवेशनातून बाहेर काढून दिले. यामुळे काँग्रेस दोन भागांमध्ये विभाजित झाली. गरम पक्षाचे सदस्य वेगळ्या अधिवेशनात गेले आणि त्यांनी स्वदेशी आणि बहिष्कार यांचा समर्थन करणारे ठराव मंजूर केले.

सूरत विभाजनानंतर गरम पक्षाचे नेतृत्व तीन महान राष्ट्रवादी नेत्यांनी केले. लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक महाराष्ट्रातील गरम पक्षाचे मुख्य नेते होते, लाजपत राय पंजाबातील गरम पक्षाचे नेते होते, आणि अरविंद घोष बंगालातील गरम पक्षाचे प्रमुख विचारक होते. या तिघांनी भारतीय स्वतंत्रता संग्रामाला नवीन दिशा दिली.

लोकमान्य टिळकांचे नेतृत्व गरम पक्षाचा सर्वाधिक प्रभावशाली होता. त्यांनी “स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध अधिकार आहे” असा नारा दिला, जो भारतीय राष्ट्रवादाचा मूलमंत्र बनला. लाजपत राय यांनी पंजाबमधील स्वदेशी आंदोलनाचे नेतृत्व केले आणि अरविंद घोष यांनी आध्यात्मिक राष्ट्रवादाचा प्रचार केला.

सूरत विभाजनाचे दूरगामी परिणाम भारतीय स्वतंत्रता संग्रामावर पडले. काँग्रेसचे विभाजन हा एक महत्वाचा ऐतिहासिक घटना होती, परंतु यामुळे भारतीय राष्ट्रवादाचे दोन भिन्न मार्ग स्पष्ट झाले. गरम पक्षाने संघर्षशील राष्ट्रवादाचा मार्ग दाखवला, तर उदारवादी पक्षाने संवैधानिक सुधारणांचा मार्ग अनुसरण केला.

🎯 इंटरएक्टिव प्रश्न