सवाई माधवराव पेशवा (1774-1795)

सवाई माधवराव पेशवा (1774-1795) हे नाना फडणवीसांच्या मार्गदर्शनाखाली पेशवाईचे सर्वात महत्वाचे शासक होते. त्यांचा काल हा मराठा साम्राज्यातील पुनरुज्जीवन आणि संस्थापनेचा काल मानला जातो. MPSC आणि Rajasthan Govt Exam Preparation परीक्षांसाठी हा विषय अत्यंत महत्वाचा आहे.

सवाई माधवराव — जीवन परिचय

सवाई माधवराव पेशवा हे नारायणराव पेशवा (1772-1773) यांचे भाऊ होते. नारायणरावांची 1773 मध्ये आनंदीबाई आणि राघोबादादा यांच्या षड्यंत्रातून हत्या झाली. या घटनेनंतर बारभाई मंडळ (बारा मुख्य सरदार) यांनी सवाई माधवरावला पेशवा म्हणून नियुक्त केले. तेव्हा सवाई माधवराव फक्त 13 वर्षांचे होते.

सवाई माधवराव हे बुद्धिमान, शिक्षित आणि न्यायप्रिय शासक होते. परंतु त्यांचे शासन नाना फडणवीसांच्या प्रभावाखाली होते. नाना फडणवीस हे पेशवाईचे वास्तविक शक्तिमान व्यक्तिमत्व होते. त्यांनी 21 वर्षांच्या शासनकाळात मराठा साम्राज्यला पुन्हा संघटित केले, सैन्य शक्ती वाढवली आणि प्रशासनात सुधार केले.

नाना फडणवीस — पेशवाईचे वास्तविक शक्तिमान

नाना फडणवीस (1742-1804) हे बारभाई मंडळ यांचे सर्वात प्रभावशाली सदस्य होते. त्यांचा जन्म सिंधखेड राजा (आता महाराष्ट्रातील अहमदनगर जिल्ह्यात) येथे झाला. नाना फडणवीस हे दक्ष प्रशासक, राजनीतिज्ञ, सेनापति आणि अर्थशास्त्रज्ञ होते.

नाना फडणवीसांनी सवाई माधवरावला पेशवा म्हणून स्थापित केले आणि त्यांच्या शासनकाळात वास्तविक शक्ती आपल्या हातात ठेवली. त्यांनी पेशवाईचे पुनरुज्जीवन केले आणि मराठा साम्राज्यला नवीन दिशा दिली.

बारभाई मंडळ (बारा मुख्य सरदार) हा 1773 मध्ये नारायणराव पेशवा यांच्या हत्येनंतर स्थापित झाला. या मंडळात 12 प्रमुख सरदार होते, ज्यांनी सामूहिकरित्या पेशवाईचे शासन चालवायचे होते. परंतु हा प्रयोग अल्पकाळीन ठरला.

बारभाई मंडळ — संरचना आणि उद्देश्य

नारायणराव पेशवा यांच्या हत्येनंतर राघोबादादा (रघुनाथराव) आणि आनंदीबाई यांच्या षड्यंत्रामुळे पेशवाईमध्ये अराजकता निर्माण झाली. या परिस्थितीत बारभाई मंडळ स्थापन करून सामूहिक शासन करण्याचा प्रयोग केला गेला.

बारभाई मंडळ का विफल झाला?

बारभाई मंडळ हा सामूहिक शासनाचा प्रयोग होता, परंतु तो अल्पकाळीन ठरला. कारणे:

• व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा: प्रत्येक सरदार आपल्या शक्ती वाढवू इच्छित होते
• क्षेत्रीय विभाजन: मराठा साम्राज्य विविध क्षेत्रांमध्ये विभागलेला होता
• केंद्रीय सत्ता नसणे: कोणीही एक मजबूत नेता नव्हता
• नाना फडणवीसांचा उदय: नाना फडणवीसांनी हळूहळू सर्व शक्ती आपल्या हातात केंद्रित केली

परिणामी, नाना फडणवीस हे वास्तविक शक्तिमान व्यक्ती बनले आणि सवाई माधवराव हे पेशवा म्हणून नाममात्र शासक राहिले.

नाना फडणवीस — सत्तेवर आरोहण

नाना फडणवीस हे 1774 पर्यंत बारभाई मंडळ मध्ये सर्वात प्रभावशाली व्यक्ती बनले. त्यांनी सवाई माधवराव यांना पेशवा म्हणून स्थापित केले आणि स्वतः वास्तविक शक्ती आपल्या हातात ठेवली. या काळात नाना फडणवीसांनी प्रशासन, सेना आणि राजस्व यांचे पूर्ण नियंत्रण घेतले.

नाना फडणवीस हे केवळ राजनीतिज्ञ नव्हे, तर महान प्रशासक होते. त्यांनी सवाई माधवराव यांच्या शासनकाळात पेशवाईचे संपूर्ण प्रशासन पुनर्गठित केले. त्यांचे सुधार MPSC आणि Rajasthan Govt Exam Preparation परीक्षांसाठी अत्यंत महत्वाचे आहेत.

केंद्रीकृत शासन व्यवस्था

नाना फडणवीस यांनी पेशवाईचे शासन केंद्रीकृत केले. त्यांनी:

• पेशवा कार्यालय: पुणे येथे एक मजबूत केंद्रीय प्रशासन स्थापित केले
• विभागीय संरचना: पेशवाई विविध विभागांमध्ये विभागली
• अधिकारी नियुक्ती: योग्य अधिकारी नियुक्त केले
• नियंत्रण व्यवस्था: सर्व विभागांवर कठोर नियंत्रण ठेवले
• लेखा प्रणाली: नियमित लेखा-जोखा प्रणाली सुरू केली

राजस्व सुधार

नाना फडणवीस यांनी राजस्व व्यवस्था पूर्णपणे सुधारली:

सैन्य सुधार

नाना फडणवीस यांनी मराठा सेना को आधुनिकीकरण केले:

• सैन्य संगठन: सेना को व्यवस्थित आणि अनुशासित केले
• तोपखाना: आधुनिक तोपखाना प्रणाली अवलंबून तोपखाना सुदृढ केला
• घुडसवारी: घुडसवार सेना को प्रशिक्षित केले
• पदाती सेना: पदाती सेना को यूरोपीय पद्धतीने संघटित केले
• सैन्य अकादमी: सैन्य प्रशिक्षण केंद्र स्थापित केले

सवाई माधवराव आणि नाना फडणवीस यांच्या शासनकाळात मराठा साम्राज्य ने दिल्ली आणि उत्तर भारतात पुन्हा आपला प्रभाव स्थापित केला. महादजी शिंदे यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा सेना उत्तर भारतात विजय मिळवली.

दिल्लीवर मराठा प्रभाव पुन्हा स्थापित (1771)

1771 मध्ये महादजी शिंदे यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा सेना दिल्ली वर विजय मिळवली. यामुळे दिल्लीवर मराठा प्रभाव पुन्हा स्थापित झाला. मुघल सम्राट शाह आलम II यांना मराठा संरक्षण स्वीकारावे लागले.

आंग्ल-मराठा युद्ध

सवाई माधवराव आणि नाना फडणवीस यांच्या काळात दोन आंग्ल-मराठा युद्ध झाले:

महादजी शिंदे — उत्तर भारतात मराठा प्रभाव

महादजी शिंदे हे नाना फडणवीस यांचे सहयोगी होते. त्यांनी उत्तर भारतात मराठा प्रभाव स्थापित केला:

• दिल्ली: 1771 मध्ये दिल्ली जिंकले
• आगरा: मुघल साम्राज्यचे दुसरे मुख्य शहर नियंत्रणात आणले
• मथुरा आणि वृंदावन: धार्मिक केंद्रे नियंत्रणात आणली
• उत्तर प्रदेश: विविध प्रदेश मराठा नियंत्रणाखाली आणले

अफगानिस्तान आणि पश्चिमोत्तर सीमा

सवाई माधवराव आणि नाना फडणवीस यांनी अफगानिस्तान आणि पश्चिमोत्तर सीमा वर मराठा प्रभाव स्थापित करण्याचा प्रयत्न केला. परंतु अफगान आक्रमणकारी आणि सिख शक्ती यांच्या कारणे हे प्रयत्न पूर्णपणे यशस्वी झाले नाहीत.

नाना फडणवीस हे केवळ सैन्य नेता नव्हे, तर महान अर्थशास्त्रज्ञ होते. त्यांनी पेशवाईचे आर्थिक आधार मजबूत केला आणि राजस्व व्यवस्था को पूर्णपणे सुधारला. यामुळे पेशवाई आर्थिकदृष्ट्या समृद्ध बनली.

राजस्व स्रोत

पेशवाई चे मुख्य राजस्व स्रोत होते:

नाना फडणवीसांची आर्थिक नीति

नाना फडणवीस यांची आर्थिक नीति अत्यंत व्यावहारिक आणि प्रभावी होती:

आर्थिक परिणाम

नाना फडणवीस यांच्या आर्थिक नीतीचे परिणाम अत्यंत सकारात्मक होते:

• खजाना भरणा: पेशवाईचा खजाना भरला गेला
• सैन्य खर्च: सेना वाढवण्यासाठी पर्याप्त निधी उपलब्ध झाला
• निर्माण कार्य: पुणे आणि इतर शहरांमध्ये निर्माण कार्य केले गेले
• व्यापार विस्तार: व्यापार आणि वाणिज्य विस्तारित झाले
• जनता समृद्धि: जनता आर्थिकदृष्ट्या समृद्ध बनली

⚡ महत्वाचे बिंदू

MPSC आणि Rajasthan Govt Exam Preparation परीक्षांसाठी खालील बिंदू अत्यंत महत्वाचे आहेत:

📝 परीक्षा प्रश्न