स्वराज्याचे विस्तारीकरण — चौथ-सरदेशमुखीचे क्षेत्र वाढवणे

शाहू महाराज आणि त्यांचे पेशवा बालाजी विश्वनाथ यांनी चौथ आणि सरदेशमुखी या दोन कर व्यवस्थांचा उपयोग करून मराठा साम्राज्याचा विस्तार केला. हे विस्तारीकरण 1710 ते 1720 या दशकात अत्यंत महत्त्वाचे होते आणि मराठा शक्तीचा आधार बनले.

चौथ (Chauth) — अर्थ आणि व्यवहार

चौथ हा एक सैन्य कर होता, जो मराठा सरदारांनी विजय केलेल्या किंवा त्यांच्या प्रभाव क्षेत्रातील प्रदेशांमधून गोळा केला जात होता. हा कर सामान्यतः एक चतुर्थांश (25%) म्हणून ठरवला जात होता. चौथ गोळा करणे म्हणजे त्या प्रदेशावर मराठा सरदारांचा सैन्य संरक्षण आणि नियंत्रण स्वीकारणे होते.

सरदेशमुखी (Sardeshmukhi) — अर्थ आणि व्यवहार

सरदेशमुखी हा एक प्रशासकीय कर होता, जो मराठा सरदारांनी प्रदेशातील सर्व कर संग्रहणाचा दहावा भाग (10%) म्हणून गोळा केला जात होता. हा कर मराठा प्रशासकीय नियंत्रणाचा प्रतीक होता आणि सरदेशमुखी धारकांना प्रदेशातील सर्वोच्च प्रशासकीय अधिकार देत होता.

बालाजी विश्वनाथ (1713-1720) हे शाहू महाराजचे पहिले पेशवा होते. त्यांनी एक सुव्यवस्थित धोरण अवलंबून चौथ-सरदेशमुखीचे क्षेत्र व्यवस्थितपणे वाढवले. त्यांचा दृष्टिकोन होता — प्रत्येक प्रदेशातून नियमित कर गोळा करणे आणि मराठा शक्तीचा प्रसार करणे.

बालाजी विश्वनाथांचे मुख्य धोरण

• सैन्य संघटन: नियमित सैन्य दल तयार करणे आणि त्यांना विविध प्रदेशांमध्ये नियुक्त करणे
• कर संग्रहण: चौथ आणि सरदेशमुखी व्यवस्थितपणे गोळा करून राजकोषाला भरणे
• राजनैतिक हिंसा: मुघल साम्राज्यातील कमजोरीचा लाभ घेऊन मराठा प्रभाव वाढवणे
• स्थानिक सरदारांचे समन्वय: विविध मराठा सरदारांना एकत्रित करून शाहूच्या अधीनतेत काम करवणे

विस्तारीकरणाचे चरण

दक्षिण भारत हा मराठा साम्राज्याचा मुख्य आर्थिक आधार होता. बालाजी विश्वनाथांनी कर्नाटक, तेलंगणा, आणि आंध्र प्रदेशातील प्रदेशांमध्ये चौथ-सरदेशमुखीचा व्यवस्थित विस्तार केला.

कर्नाटक आणि तेलंगणा प्रदेशांमध्ये विस्तार

बालाजी विश्वनाथांनी हैदराबाद निजाम आणि कर्नाटक नवाब यांच्या प्रदेशांमध्ये मराठा सैन्य अभियान चलवले. या अभियानांमध्ये मराठा सरदारांनी:

• गोलकुंडा आणि हैदराबाद क्षेत्रांमध्ये चौथ गोळा करणे
• कर्नाटकातील विविध प्रदेशांमध्ये सरदेशमुखी स्थापन करणे
• स्थानिक राजांना मराठा संरक्षणाचे अधीन करणे

आंध्र प्रदेश आणि ओडिशा प्रदेशांमध्ये विस्तार

बालाजी विश्वनाथांनी विजयनगर साम्राज्याचे अवशेष आणि ओडिशा या प्रदेशांमध्ये मराठा प्रभाव स्थापन केला. या क्षेत्रांमध्ये:

बालाजी विश्वनाथांनी केवळ दक्षिण भारतातच नव्हे, तर उत्तर भारतातही मराठा प्रभाव वाढवला. सय्यद बंधूंचे समर्थन मिळून त्यांनी मालवा, गुजरात, आणि राजस्थान प्रदेशांमध्ये चौथ-सरदेशमुखीचा विस्तार केला.

मालवा आणि गुजरात प्रदेशांमध्ये विस्तार

बालाजी विश्वनाथांनी मालवा आणि गुजरात या प्रदेशांमध्ये मराठा सैन्य अभियान चलवले. या अभियानांमध्ये:

• इंदौर आणि धार क्षेत्र: होळकर आणि सिंधिया घराण्यांचे प्रभाव स्थापन
• गुजरात: गायकवाड घराण्याचे मराठा साम्राज्यातील समावेश
• चौथ संग्रह: मालवा आणि गुजरातमधून नियमित चौथ गोळा करणे

राजस्थान आणि दिल्ली दिशेचा विस्तार

बालाजी विश्वनाथांनी राजस्थान आणि दिल्ली दिशेकडे मराठा प्रभाव वाढवला. सय्यद बंधूंचे समर्थन मिळून त्यांनी:

बंगाल आणि पूर्व भारतातील विस्तार

बालाजी विश्वनाथांचे अभियान बंगाल आणि पूर्व भारत पर्यंत पोहोचले. हे विस्तार मराठा साम्राज्याचे सर्वाधिक विस्तृत क्षेत्र दर्शवत होते. बंगालमध्ये मराठा सैन्य अभियान केल्याने मराठा शक्तीचा भारतीय उपखंडातील सर्वोच्च प्रभाव स्थापित झाला.

चौथ-सरदेशमुखीचा विस्तार मराठा साम्राज्याचा आर्थिक आधार बनला. बालाजी विश्वनाथांनी या कर व्यवस्थेचा उपयोग करून मराठा साम्राज्याचे सैन्य, प्रशासन, आणि अर्थव्यवस्था सुदृढ केले.

चौथ-सरदेशमुखीचे आर्थिक महत्त्व

चौथ-सरदेशमुखीचा संग्रह मराठा साम्राज्याचा मुख्य आय स्रोत होता. या कर व्यवस्थेमधून:

सैन्य आणि प्रशासनातील सुधार

चौथ-सरदेशमुखीचे आय वापरून बालाजी विश्वनाथांनी:

• नियमित सैन्य: स्थायी सैन्य दल तयार करणे आणि त्यांना वेतन देणे
• प्रशासकीय संरचना: विविध प्रदेशांमध्ये मराठा प्रशासकीय व्यवस्था स्थापन करणे
• किल्ले आणि दुर्ग: महत्त्वाच्या किल्ल्यांचे निर्माण आणि दुरुस्ती करणे
• व्यापार आणि वाणिज्य: व्यापार मार्गांचे सुरक्षा आणि विकास

साम्राज्याचे सुदृढीकरण

चौथ-सरदेशमुखीचे विस्तार मराठा साम्राज्याचा आधार बनल्याने:

इंटरेक्टिव प्रश्न

पूर्वीच्या परीक्षांतील प्रश्न