तापीच्या उपनद्या — पूर्णा, गिरणा, बोरी, पांझरा, अन्ज, वाघूर

तापी नदी महाराष्ट्र आणि गुजरातातील एक महत्त्वाची पश्चिमवाहिनी नदी आहे. तापीच्या उपनद्या खानदेश आणि विदर्भ भागातील कृषी, जलविद्युत आणि पेयजल व्यवस्थेसाठी अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावतात. पूर्णा, गिरणा, बोरी, पांझरा, अन्ज आणि वाघूर या सहा मुख्य उपनद्या तापीच्या जलग्रहण क्षेत्रातील पाणी संचय आणि वितरणाचे मुख्य स्रोत आहेत.

उपनद्यांचे वर्गीकरण

• मुख्य उपनदी: पूर्णा — विदर्भातून येणारी सर्वात लांब आणि विस्तृत उपनदी
• खानदेशातील उपनद्या: गिरणा, बोरी, पांझरा — जळगाव आणि धुळे जिल्ह्यातून
• लहान उपनद्या: अन्ज, वाघूर — नंदुरबार आणि पश्चिम विदर्भातून

पूर्णा नदी तापीची सर्वात महत्त्वाची आणि लांब उपनदी आहे. यास तापीचा मुख्य उपनदी म्हणून ओळखले जाते. पूर्णा विदर्भातील मेलघाट पर्वतरांगेतून उद्भवते आणि खानदेशातून होऊन तापीला मिळते.

पूर्णा नदीचे भौगोलिक वैशिष्ट्य

पूर्णा नदीवरील प्रकल्प

• हतनूर धरण: बुलढाणा जिल्ह्यातील सिंचन प्रकल्प
• मान धरण: अकोला जिल्ह्यातील जलविद्युत प्रकल्प
• कावेळ धरण: जळगाव जिल्ह्यातील सिंचन आणि जलविद्युत प्रकल्प

गिरणा, बोरी आणि पांझरा या तीन नद्या खानदेश भागातील महत्त्वाच्या उपनद्या आहेत. या नद्या जळगाव आणि धुळे जिल्ह्यातून वाहतात आणि तापीला मिळतात.

गिरणा नदी

बोरी नदी

• उद्भव: धुळे जिल्ह्यातील अजंता पर्वतरांग
• लांबी: सुमारे 140 किमी
• मार्ग: धुळे जिल्ह्यातून होऊन तापीला मिळते
• महत्त्व: धुळे जिल्ह्यातील सिंचन आणि पेयजल पुरवठा

पांझरा नदी

अन्ज आणि वाघूर या दोन नद्या तापीच्या उत्तरेकडील उपनद्या आहेत. या नद्या नंदुरबार आणि पश्चिम विदर्भ भागातून वाहतात.

अन्ज नदी

वाघूर नदी

अन्ज आणि वाघूर नद्यांचा तुलनात्मक अध्ययन

तापीच्या उपनद्या महाराष्ट्रातील कृषी आणि जलविद्युत विकासाचे मुख्य स्रोत आहेत. या नद्यांवरील धरणे आणि प्रकल्प खानदेश आणि विदर्भ भागातील आर्थिक विकासाचा आधार आहेत.

कृषि महत्त्व

जलविद्युत महत्त्व

इंटरैक्टिव प्रश्न

पूर्वपरीक्षा प्रश्न (PYQ)