Home»महाराष्ट्राचा इतिहास – History Of Maharashtra»तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध (1817-1818) — मराठा संघराज्याचा अंत

तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध (1817–1818)

मराठा संघराज्याचा अंत आणि ब्रिटिश वर्चस्व स्थापना

MPSC महाराष्ट्र इतिहास Rajasthan Govt Exam

📋 विषय-सूची

1 परिचय आणि पार्श्वभूमी 2 युद्धाची कारणे आणि संदर्भ 3 मुख्य लढाया (खडकी, कोरेगाव, अष्टी) 4 दुसरा बाजीरावांचे शरणागती आणि परिणाम 5 युद्धाचे परिणाम आणि महत्त्व 6 परीक्षा प्रश्न आणि सारांश

खण्ड 1

परिचय आणि पार्श्वभूमी

तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध (1817–1818) हे मराठा संघराज्याचे अंतिम आणि सर्वाधिक निर्णायक युद्ध होते, ज्यामुळे ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचे भारतातील वर्चस्व पूर्णपणे स्थापित झाले. या युद्धात दुसरा बाजीराव पेशवा यांचे शरणागती झाले आणि मराठा साम्राज्याचा अंत झाला.

1817–1818 युद्धाचा काल

3 जून 1818 दुसरा बाजीरावांचे शरणागती

तीन मुख्य लढाया (खडकी, कोरेगाव, अष्टी)

पार्श्वभूमी आणि संदर्भ

दुसरा बाजीराव पेशवा (1795–1851) हे अत्यंत दुर्बल आणि अक्षम नेता होते. बेसीनचा तह (1802) नंतर त्यांनी ब्रिटिश कंपनीचे संरक्षण स्वीकारले, परंतु यामुळे त्यांचे अनेक सामंत आणि सहयोगी असंतुष्ट झाले. यशवंतराव होळकर आणि अमृतराव सिंधिया यांसारखे शक्तिशाली मराठा नेते स्वतंत्र राज्य स्थापन करण्याचा प्रयत्न करत होते.

1817 पर्यंत मराठा संघराज्य तीन मुख्य शक्तींमध्ये विभागलेले होते: पेशवा (पुणे), सिंधिया (ग्वालियर), आणि होळकर (इंदूर). ब्रिटिश कंपनी या विभाजनाचा फायदा घेऊन मराठ्यांना एकमेकांविरुद्ध लावत होती.

📌

महत्वाचा मुद्दा दुसरा बाजीराव यांचे कमजोर नेतृत्व आणि ब्रिटिश अवलंबन हे तिसऱ्या युद्धाचे मूळ कारण होते. मराठा सामंतांचा असंतोष आणि आंतरिक विभाजन ब्रिटिशांना सुविधा देत होते.

खण्ड 2

युद्धाची कारणे आणि संदर्भ

तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धाचे कारण अत्यंत जटिल होते. दुसरा बाजीराव यांचे अक्षम शासन, मराठा सामंतांचा असंतोष, आणि ब्रिटिश कंपनीचे साम्राज्यवादी महत्वाकांक्षा यांनी या युद्धाला अपरिहार्य बनवले.

मुख्य कारणे

दुसरा बाजीराव यांचे कमजोर नेतृत्व: पेशवा अत्यंत विलासी आणि राजकीय कौशल्य नसलेले होते. त्यांनी सर्व महत्वाचे निर्णय ब्रिटिश रेजिडेंटच्या सल्ल्याने घेत होते.
मराठा सामंतांचा असंतोष: होळकर, सिंधिया, भोसले आणि इतर सामंत पेशवाच्या ब्रिटिश अवलंबनाने असंतुष्ट होते. त्यांना स्वतंत्र राज्य स्थापन करायचे होते.
ब्रिटिश साम्राज्यवाद: ईस्ट इंडिया कंपनी संपूर्ण भारतावर नियंत्रण स्थापन करायचा होता. मराठा संघराज्य हा अंतिम मोठा अडथळा होता.
आर्थिक संकट: पेशवाचे राजकोष रिक्त होते. ब्रिटिश सैनिकांचे खर्च भरण्यासाठी त्यांना अधिक कर लावावे लागले, ज्यामुळे जनता आणि सामंत आणखी असंतुष्ट झाले.
पिंडारी समस्या: पिंडारी (लुटेरे) मराठा क्षेत्रात अनेक अत्याचार करत होते. पेशवा त्यांना नियंत्रित करू शकत नव्हते, परंतु ब्रिटिशांनी पिंडारी दमन अभियान सुरू केले.

तात्कालिक कारण

1817 च्या सुरुवातीला, अमृतराव सिंधिया आणि यशवंतराव होळकर यांनी दुसरा बाजीरावांविरुद्ध विद्रोह केला. सिंधिया आणि होळकर यांना पेशवाचे कमजोर नेतृत्व आणि ब्रिटिश वर्चस्व अस्वीकार होते. त्यांनी पेशवाला पदच्युत करण्याचा प्रयत्न केला.

दुसरा बाजीराव यांनी ब्रिटिश सहाय्यासाठी विनंती केली. जनरल थॉमस हिस्लॉप यांच्या नेतृत्वाखाली ब्रिटिश सेना पेशवाच्या समर्थनार्थ मैदानात उतरली. यामुळे मराठा सामंत आणि पेशवा यांच्यात सशस्त्र संघर्ष अपरिहार्य बनला.

⚠️

सामान्य चूक अनेक विद्यार्थी समजतात की तिसरे युद्ध केवळ ब्रिटिश आणि पेशवा यांच्यात होते. परंतु हे युद्ध मराठा सामंतांच्या आंतरिक संघर्षापासून सुरू झाले होते. ब्रिटिशांनी केवळ पेशवाच्या बाजूने हस्तक्षेप केला.

घटना	तारीख	महत्व
अमृतराव सिंधिया आणि होळकर यांचा विद्रोह	1817 (जानेवारी)	पेशवाविरुद्ध मराठा सामंतांचा एकत्र प्रयत्न
दुसरा बाजीराव यांची ब्रिटिशांकडे विनंती	1817 (फेब्रुवारी)	ब्रिटिश हस्तक्षेप सुरू होणे
जनरल हिस्लॉप यांचे आगमन	1817 (मार्च)	ब्रिटिश सेना पेशवाच्या समर्थनार्थ
खडकीची लढाई	5 नोव्हेंबर 1817	पहिली मुख्य लढाई, पेशवा विजयी

खण्ड 3

मुख्य लढाया (खडकी, कोरेगाव, अष्टी)

तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धात तीन मुख्य लढाया झाल्या: खडकी (5 नोव्हेंबर 1817), कोरेगाव (1 जानेवारी 1818), आणि अष्टी (13 मार्च 1818). या लढाया मराठा संघराज्याचे अंतिम प्रयत्न होते.

खडकीची लढाई (5 नोव्हेंबर 1817)

खडकीची लढाई पुणे जवळ झाली. दुसरा बाजीराव आणि नाना फडणवीसांचे पुत्र यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा सेना ब्रिटिश सेनेविरुद्ध उतरली. या लढाईत मराठ्यांनी सुरुवातीला यश मिळवले, परंतु ब्रिटिश तोपखान्याच्या शक्तीसमोर त्यांना पराजय स्वीकारावा लागला.

खडकीची लढाई महत्वाची होती कारण यामुळे पेशवाचे सैन्य तोडले गेले. अनेक मराठा सैनिक आणि सामंत मारले गेले. या लढाईनंतर पेशवा पुणे सोडून भागले.

कोरेगावची लढाई (1 जानेवारी 1818)

कोरेगाव (किंवा कोरेगांव) ही लढाई पुणे जवळ येरवडा परिसरात झाली. या लढाईत यशवंतराव होळकर यांचे सेना ब्रिटिश सेनेविरुद्ध लढले. कोरेगावची लढाई मराठा इतिहासातील सर्वाधिक प्रसिद्ध लढाई मानली जाते.

कोरेगावची लढाई अत्यंत भयंकर होती. कर्नल स्मिथ यांच्या नेतृत्वाखाली ब्रिटिश सेना (सुमारे 900 सैनिक) होळकरच्या विशाल सेनेविरुद्ध लढली. या लढाईत ब्रिटिशांनी अत्याधुनिक शस्त्रे आणि तोपखान्याचा उपयोग केला. मराठ्यांचे सैनिक वीरतेने लढले, परंतु अंतिम विजय ब्रिटिशांचा झाला.

कोरेगावची लढाई मराठा इतिहासातील एक महत्वाचा मोड होती. या लढाईनंतर होळकर आणि इतर मराठा नेते हार मानून पळून गेले. कोरेगाव आज महाराष्ट्रातील एक महत्वाचे ऐतिहासिक स्थान आहे, आणि या लढाईचे स्मारक तेथे आहे.

अष्टीची लढाई (13 मार्च 1818)

अष्टी ही लढाई औरंगाबाद जवळ झाली. या लढाईत अप्पा साहेब भोसले (नागपूरचे राजा) यांचे सेना ब्रिटिश सेनेविरुद्ध लढले. अष्टीची लढाई तिसऱ्या युद्धातील अंतिम मुख्य लढाई होती.

अष्टीची लढाई अत्यंत निर्णायक होती. या लढाईत भोसलेचे सेना पूर्णपणे तोडले गेले. अप्पा साहेब भोसले पराजित होऊन पळून गेले. या लढाईनंतर मराठा संघराज्याचा अंतिम प्रतिरोध समाप्त झाला.

5 नोव्हेंबर 1817

खडकीची लढाई: दुसरा बाजीराव आणि पेशवा सेना ब्रिटिशांविरुद्ध लढतात. मराठ्यांचा पराजय, पेशवा पुणे सोडून भागतात.

1 जानेवारी 1818

कोरेगावची लढाई: होळकरचे सेना ब्रिटिशांविरुद्ध लढतात. भयंकर लढाई, ब्रिटिशांचा विजय. होळकर पराजित होऊन भागतात.

13 मार्च 1818

अष्टीची लढाई: भोसलेचे सेना ब्रिटिशांविरुद्ध लढतात. अंतिम मुख्य लढाई, मराठा संघराज्याचा अंतिम प्रतिरोध समाप्त होतो.

✅

आधुनिक दृष्टिकोन कोरेगावची लढाई आज महाराष्ट्रातील दलित आंदोलनाचे एक महत्वाचे प्रतीक मानली जाते. या लढाईत दलित सैनिकांनी ब्रिटिश सेनेत सेवा केली होती, आणि त्यांचे योगदान ऐतिहासिक महत्वाचे आहे.

खण्ड 4

दुसरा बाजीरावांचे शरणागती आणि परिणाम

3 जून 1818 रोजी दुसरा बाजीराव पेशवा यांनी ब्रिटिश सेनेसमोर शरणागती केली. या शरणागतीने मराठा संघराज्याचा अंत झाला आणि ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचे भारतातील वर्चस्व पूर्णपणे स्थापित झाले.

शरणागतीचे परिस्थिती

तिसऱ्या युद्धातील तीन मुख्य लढाया मराठ्यांचे पराजय होते. दुसरा बाजीराव, होळकर, सिंधिया, आणि भोसले यांचे सेना पूर्णपणे तोडले गेले होते. पेशवा पुणे सोडून भागले होते आणि ब्रिटिश सेना त्यांचा पाठलाग करत होते.

पेशवाकडे आणखी लढण्याचे साधन नव्हते. त्यांचे सैनिक मारले गेले होते, राजकोष रिक्त होता, आणि सामंत त्यांचा साथ सोडून गेले होते. अंतिमतः, दुसरा बाजीराव यांनी ब्रिटिश जनरल हिस्लॉप यांच्यासमोर शरणागती केली.

शरणागतीचे अटी (Treaty of Pune, 1818)

पेशवाचा पद समाप्त: दुसरा बाजीराव पेशवा पदावरून हटवले गेले. त्यांना पेंशन देऊन बिठूर (उत्तर प्रदेश) मध्ये निवृत्त केले गेले.
पुणे ब्रिटिश नियंत्रणात: पुणे आणि पेशवाचे सर्व क्षेत्र ब्रिटिश कंपनीचे नियंत्रणात आले.
मराठा सामंतांचे अधीनस्थ राज्य: होळकर, सिंधिया, भोसले, आणि इतर मराठा सामंतांना अधीनस्थ राज्य म्हणून स्वीकारले गेले. त्यांना ब्रिटिश सर्वोच्चता स्वीकारावी लागली.
सैन्य नियंत्रण: सर्व मराठा राज्यांचे सैन्य ब्रिटिश नियंत्रणात आले. त्यांना स्वतंत्र सेना ठेवण्याचा अधिकार नव्हता.
आर्थिक अधीनता: मराठा राज्यांना ब्रिटिश सेनेचा खर्च भरावा लागला.

दुसरा बाजीरावांचे जीवन बिठूरात

दुसरा बाजीराव 1818 नंतर बिठूरात निवृत्त झाले. त्यांना 8 लाख रुपये वार्षिक पेंशन दिली गेली. परंतु पेशवा पद गमावल्याचा दुःख त्यांना आजीवन सतावत राहिला. 1857 च्या भारतीय स्वतंत्रता संग्रामात बिठूर हा एक महत्वाचा केंद्र बनला, आणि दुसरा बाजीरावांचे पुत्र नाना साहेब यांनी या संग्रामात महत्वाची भूमिका बजावली.

नाव आणि जन्म: दुसरा बाजीराव (1775–1851) हे पेशवा बाजीराव प्रथमांचे पुत्र होते. त्यांचा जन्म 1775 मध्ये झाला.

व्यक्तिमत्व: दुसरा बाजीराव अत्यंत विलासी, कमजोर इच्छाशक्तीचे, आणि राजकीय कौशल्य नसलेले होते. त्यांना सैन्य किंवा प्रशासनात कोणतीही रुची नव्हती.

शासन: त्यांचे शासनकाल (1795–1818) मराठा संघराज्याचा सर्वाधिक दुर्बल काल होता. ब्रिटिश कंपनीचे प्रभाव वाढत गेले, आणि मराठा शक्ती क्षीण होत गेली.

बिठूरातील जीवन: 1818 नंतर बिठूरात रहून त्यांनी साहित्य, संगीत, आणि कला यांमध्ये रुची घेतली. त्यांचे पुत्र नाना साहेब यांनी 1857 च्या संग्रामात महत्वाची भूमिका बजावली.

📚

ऐतिहासिक संदर्भ दुसरा बाजीराव यांचे शरणागती हे मराठा इतिहासातील एक दुःखद घटना होती. परंतु त्यांचे पुत्र नाना साहेब यांनी 1857 च्या संग्रामात भारतीय स्वतंत्रतेसाठी लढले, ज्यामुळे पेशवा वंशाचे सम्मान परत आला.

खण्ड 5

युद्धाचे परिणाम आणि महत्त्व

तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध (1817–1818) हे भारतीय इतिहासातील एक महत्वाचा मोड होते. या युद्धाने मराठा संघराज्याचा अंत केला आणि ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचे भारतातील वर्चस्व पूर्णपणे स्थापित केले.

राजकीय परिणाम

🏛️ पेशवा पद समाप्त

दुसरा बाजीराव पेशवा पदावरून हटवले गेले. 260 वर्षांचे पेशवा शासन समाप्त झाले.

🗺️ ब्रिटिश क्षेत्र विस्तार

पुणे, औरंगाबाद, आणि मराठा क्षेत्र ब्रिटिश नियंत्रणात आले. ब्रिटिश भारत विस्तृत झाले.

👑 सामंतांचा अधीनस्थता

होळकर, सिंधिया, भोसले यांना अधीनस्थ राज्य म्हणून स्वीकारले गेले. त्यांचा स्वतंत्र शक्ति समाप्त झाली.

⚔️ सैन्य नियंत्रण

सर्व मराठा राज्यांचे सैन्य ब्रिटिश नियंत्रणात आले. स्वतंत्र सेना ठेवण्याचा अधिकार नव्हता.

आर्थिक परिणाम

तिसऱ्या युद्धाचे आर्थिक परिणाम अत्यंत गंभीर होते. मराठा राज्यांना ब्रिटिश सेनेचा विशाल खर्च भरावा लागला. Subsidiary Alliance System (अधीनस्थ संधी प्रणाली) लागू केली गेली, ज्यामुळे मराठा राज्य आर्थिकदृष्ट्या कमजोर होत गेले.

ब्रिटिश कंपनीने मराठा क्षेत्रातील व्यापार आणि उद्योग यांवर नियंत्रण स्थापन केले. भारतीय व्यापारी आणि कारखानेदार ब्रिटिश प्रतिस्पर्धेने दबले गेले. मराठा क्षेत्र आर्थिकदृष्ट्या ब्रिटिश कंपनीचे अधीन बनले.

सामाजिक आणि सांस्कृतिक परिणाम

तिसऱ्या युद्धाने मराठा समाजातील परंपरागत संरचना तोडली. पेशवा पद समाप्त झाल्याने ब्राह्मण वर्चस्व कमजोर झाले. ब्रिटिश शिक्षा आणि संस्कृती महाराष्ट्रात प्रवेश करू लागली.

परंतु या काळात महाराष्ट्रातील सामाजिक सुधारक आंदोलन (जैसे महात्मा फुले, ईश्वरचंद्र विद्यासागर यांचे आंदोलन) सुरू झाले. ब्रिटिश शिक्षा आणि विचारांमुळे भारतीय समाजात नवीन चेतना आली.

भारतीय इतिहासातील महत्त्व

ब्रिटिश वर्चस्व स्थापना: तिसरे युद्ध हे भारतातील ब्रिटिश वर्चस्व स्थापनाचा अंतिम टप्पा होता. यानंतर संपूर्ण भारत ब्रिटिश नियंत्रणात आला.
मराठा संघराज्याचा अंत: 260 वर्षांचे पेशवा शासन आणि मराठा संघराज्य समाप्त झाले.
भारतीय एकता: ब्रिटिश नियंत्रणाने भारतीय राज्यांना एकत्र केले. यामुळे नंतर भारतीय राष्ट्रीय चेतना विकसित झाली.
आधुनिकीकरण: ब्रिटिश शासनाने भारतातील आधुनिकीकरण सुरू केले (रेल्वे, शिक्षा, कायदा इत्यादी).
स्वतंत्रता संग्राम: ब्रिटिश दमन आणि शोषणामुळे भारतीय स्वतंत्रता संग्राम सुरू झाला.

📝 तिसऱ्या युद्धाचे परिणाम (PEACE) P – E – A – C – E

P = Peshwa Position Ended (पेशवा पद समाप्त) E = End of Maratha Confederacy (मराठा संघराज्य समाप्त) A = Authority to British (ब्रिटिशांचे वर्चस्व) C = Control of Military (सैन्य नियंत्रण) E = Economic Dependence (आर्थिक अधीनता)

खण्ड 6

परीक्षा प्रश्न आणि सारांश

📌 सारांश

⚔️

युद्धाचा काल

1817–1818, तीन मुख्य लढाया: खडकी (5 नोव्हेंबर 1817), कोरेगाव (1 जानेवारी 1818), अष्टी (13 मार्च 1818)

🏛️

मुख्य कारण

दुसरा बाजीरावांचे कमजोर नेतृत्व, मराठा सामंतांचा असंतोष, ब्रिटिश साम्राज्यवाद, आंतरिक विभाजन

🎖️

मुख्य लढाया

खडकी (पेशवा पराजय), कोरेगाव (होळकर पराजय), अष्टी (भोसले पराजय) — सर्व ब्रिटिश विजय

📜

शरणागती

3 जून 1818 — दुसरा बाजीराव पेशवा ब्रिटिशांसमोर शरणागती, पेशवा पद समाप्त, बिठूरला निवृत्त

🌍

परिणाम

मराठा संघराज्य समाप्त, ब्रिटिश वर्चस्व स्थापित, सामंत अधीनस्थ, सैन्य नियंत्रण ब्रिटिशांचे

📚

महत्त्व

भारतीय इतिहासातील महत्वाचा मोड, ब्रिटिश भारत स्थापना, भारतीय स्वतंत्रता संग्रामाचा आरंभ

इंटरेक्टिव MCQ प्रश्न

1 तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध कोणत्या वर्षात झाले?

A. 1803–1805

B. 1817–1818

C. 1775–1782

D. 1802–1803

✅ उत्तर: B — तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध 1817–1818 मध्ये झाले. या युद्धात मराठा संघराज्य पूर्णपणे तोडले गेले.

2 कोरेगावची लढाई कोणत्या तारखेला झाली?

A. 5 नोव्हेंबर 1817

B. 1 जानेवारी 1818

C. 13 मार्च 1818

D. 3 जून 1818

✅ उत्तर: B — कोरेगावची लढाई 1 जानेवारी 1818 रोजी झाली. या लढाईत यशवंतराव होळकर यांचे सेना ब्रिटिशांविरुद्ध लढले.

3 दुसरा बाजीराव पेशवा यांनी कोणत्या तारखेला शरणागती केली?

A. 5 नोव्हेंबर 1817

B. 1 जानेवारी 1818

C. 13 मार्च 1818

D. 3 जून 1818

✅ उत्तर: D — दुसरा बाजीराव पेशवा यांनी 3 जून 1818 रोजी ब्रिटिशांसमोर शरणागती केली. यामुळे मराठा संघराज्याचा अंत झाला.

पूर्वीच्या परीक्षांतील प्रश्न (PYQ)

📖

परीक्षा प्रश्न

MCQ प्र. 1 (MPSC 2015): खडकीची लढाई कोणत्या वर्षात झाली?

उत्तर: 5 नोव्हेंबर 1817 — खडकीची लढाई पुणे जवळ झाली. या लढाईत दुसरा बाजीराव पेशवा आणि त्यांचे सेना ब्रिटिशांविरुद्ध लढले, परंतु पराजित झाले. या लढाईनंतर पेशवा पुणे सोडून भागले.

SHORT प्र. 2 (MPSC 2017): तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धाचे मुख्य कारण काय होते?

उत्तर: तिसऱ्या युद्धाचे मुख्य कारण: (1) दुसरा बाजीरावांचे कमजोर नेतृत्व, (2) मराठा सामंतांचा असंतोष आणि आंतरिक विभाजन, (3) ब्रिटिश साम्राज्यवादी महत्वाकांक्षा, (4) पिंडारी समस्या, (5) आर्थिक संकट. दुसरा बाजीराव यांचे ब्रिटिश अवलंबन आणि अक्षम शासन यामुळे मराठा सामंत असंतुष्ट होते. यशवंतराव होळकर आणि अमृतराव सिंधिया यांनी पेशवाविरुद्ध विद्रोह केला, ज्यामुळे युद्ध अपरिहार्य बनला.

LONG प्र. 3 (MPSC 2019): कोरेगावची लढाई महाराष्ट्र इतिहासातील महत्वाची का मानली जाते? त्याचे परिणाम स्पष्ट करा.

उत्तर: कोरेगावची लढाई (1 जानेवारी 1818) महाराष्ट्र इतिहासातील सर्वाधिक प्रसिद्ध लढाई मानली जाते. या लढाईत यशवंतराव होळकर यांचे विशाल सेना ब्रिटिश सेनेविरुद्ध लढले. कर्नल स्मिथ यांच्या नेतृत्वाखाली ब्रिटिश सेना (सुमारे 900 सैनिक) होळकरच्या हजारो सैनिकांविरुद्ध लढली. या लढाईत ब्रिटिशांनी अत्याधुनिक शस्त्रे आणि तोपखान्याचा उपयोग केला. मराठ्यांचे सैनिक वीरतेने लढले, परंतु अंतिम विजय ब्रिटिशांचा झाला. कोरेगावची लढाई महत्वाची कारणे: (1) मराठा शक्तीचा अंतिम प्रदर्शन, (2) ब्रिटिश सैन्य श्रेष्ठता, (3) दलित सैनिकांचे योगदान, (4) आधुनिक इतिहासातील महत्वाचा मोड. परिणाम: होळकर पराजित, मराठा संघराज्य कमजोर, ब्रिटिश वर्चस्व स्थापित.

SHORT प्र. 4 (Rajasthan Govt Exam 2018): दुसरा बाजीराव पेशवा यांचे शरणागती कोणत्या अटींवर झाले?

उत्तर: दुसरा बाजीराव यांचे शरणागती (3 जून 1818) खालील अटींवर झाले: (1) पेशवा पद समाप्त, (2) पुणे आणि पेशवाचे सर्व क्षेत्र ब्रिटिश नियंत्रणात, (3) 8 लाख रुपये वार्षिक पेंशन आणि बिठूरला निवृत्ती, (4) मराठा सामंत अधीनस्थ राज्य म्हणून स्वीकारले, (5) सर्व राज्यांचे सैन्य ब्रिटिश नियंत्रणात, (6) ब्रिटिश सर्वोच्चता स्वीकार.

LONG प्र. 5 (MPSC 2020): तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध भारतीय इतिहासातील एक महत्वाचा मोड का मानले जाते? त्याचे दीर्घकालीन परिणाम विश्लेषण करा.

उत्तर: तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध (1817–1818) भारतीय इतिहासातील एक महत्वाचा मोड होते. महत्व: (1) मराठा संघराज्य पूर्णपणे समाप्त, (2) ब्रिटिश वर्चस्व संपूर्ण भारतात स्थापित, (3) 260 वर्षांचे पेशवा शासन संपले, (4) भारतीय राज्यांचा एकीकरण ब्रिटिश नियंत्रणात. दीर्घकालीन परिणाम: (1) ब्रिटिश भारत स्थापना (1858 पर्यंत), (2) भारतीय आर्थिक शोषण, (3) भारतीय राष्ट्रीय चेतना विकास, (4) भारतीय स्वतंत्रता संग्राम (1857 आणि 1947), (5) आधुनिकीकरण (रेल्वे, शिक्षा, कायदा), (6) भारतीय समाजातील सामाजिक सुधार आंदोलन. या युद्धाने भारतीय इतिहासाचा मार्ग पूर्णपणे बदलला.

←◂ पिछला विषयआर्थर वेलेस्ली (नंतर ड्यूक ऑफ वेलिंग्टन) यांच्या मराठ्यांविरुद्ध मोहिमा अगला विषय ▸खडकीची लढाई, कोरेगावची लढाई (1818), अष्टीची लढाई→