तृतीयक आणि चतुर्थक काळातील खडक — कोंकण किनारी
तृतीयक आणि चतुर्थक काळातील खडक महाराष्ट्राच्या कोंकण किनारी भागात पाहायला मिळतात. हे खडक सुमारे 6.5 कोटी वर्षांपूर्वी समुद्रातील जमा झालेल्या गाळ, चिकणमाती आणि वालुकेच्या स्तरांपासून तयार झाले आहेत. कोंकण किनारी हा भूगर्भशास्त्रीय दृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा क्षेत्र आहे, कारण येथे विविध कालखंडातील खडकांचे संपूर्ण अभिलेख (geological record) सुरक्षित आहे.
तृतीयक काळातील खडक — परिचय
तृतीयक काळ (Tertiary Period) हा भूगर्भीय इतिहासातील एक महत्त्वाचा काळ आहे. हा काळ सुमारे 6.5 कोटी वर्षांपूर्वी सुरू झाला आणि 25 लक्ष वर्षांपूर्वी संपला. या काळात महाराष्ट्राचे जलवायु आज्ञेपेक्षा अधिक उष्ण आणि आर्द्र होते.
कोंकण किनारी हा भाग तृतीयक काळात एक उथळ समुद्र (shallow sea) होता. येथे नद्यांनी वाहून आणलेली गाळ, वालुका आणि चिकणमाती जमा होत होती. या जमा झालेल्या स्तरांचे संपीडन (compaction) आणि सिमेंटेशन (cementation) होऊन खडक तयार झाले.
तृतीयक खडकांचे प्रकार
- बालुकामय खडक (Sandstone) — नद्यांनी वाहून आणलेल्या वालुकेपासून तयार
- चिकणमय खडक (Shale) — सूक्ष्म कणांच्या गाळपासून तयार, जीवाश्मांनी समृद्ध
- चूनखडी (Limestone) — समुद्रातील जीवांच्या कवचांपासून तयार
- कोंग्लोमेरेट (Conglomerate) — मोठ्या खडकांच्या तुकड्यांचा संयोजन
चतुर्थक काळातील खडक आणि त्यांची वैशिष्ट्ये
चतुर्थक काळ (Quaternary Period) हा सर्वात नवीन भूगर्भीय काळ आहे. हा काळ सुमारे 25 लक्ष वर्षांपूर्वी सुरू झाला आणि आजपर्यंत चालू आहे. या काळात मनुष्य पृथ्वीवर आला आणि विविध हिमयुगे (ice ages) आले.
चतुर्थक काळातील खडक मुख्यत्वे नद्यांनी वाहून आणलेल्या गाळ, वालुका आणि कंकर यांपासून तयार झाले आहेत. कोंकण किनारी भागात चतुर्थक खडक तुलनेने नरम आणि कमी कठीण आहेत.
चतुर्थक खडकांचे वर्गीकरण
| खडकाचा प्रकार | रचना | स्थान |
|---|---|---|
| जलोढ खडक (Alluvium) | नद्यांनी वाहून आणलेली गाळ, वालुका | नदीच्या खोऱ्यांमध्ये |
| समुद्रतीरीय गाळ (Marine deposits) | समुद्रातील गाळ, शेल्स, वालुका | कोंकण किनारी |
| लॅटेराइट | अपक्षय (weathering) द्वारे तयार | पश्चिमी घाट, किनारी भाग |
| काळी माती | आग्नेय खडकांचे अपक्षय | दख्खन ट्रॅप क्षेत्र |
कोंकण किनारी — भौगोलिक स्थिती आणि खडकांचे वितरण
कोंकण किनारी महाराष्ट्राच्या पश्चिमेला, अरब समुद्राच्या किनारी स्थित आहे. हा क्षेत्र गोव्यापासून गुजरातपर्यंत विस्तारलेला आहे. कोंकण किनारी हा भूगर्भशास्त्रीय दृष्ट्या अत्यंत विविध आहे, कारण येथे विविध कालखंडातील खडक एकमेकांच्या वर जमा झाले आहेत.
कोंकण किनारीचे भौगोलिक विभाग
कोंकण किनारी भागात खडकांचे वितरण खालीलप्रमाणे आहे:
- पश्चिमी घाटाच्या पूर्व भागात — बेसाल्ट (दख्खन ट्रॅप)
- किनारी मैदानात — तृतीयक आणि चतुर्थक खडक
- समुद्र तीरावर — नवीन जलोढ आणि समुद्रतीरीय गाळ
तृतीयक आणि चतुर्थक खडकांची रचना आणि संघटन
तृतीयक आणि चतुर्थक खडकांची रचना मुख्यत्वे समुद्रातील जमा झालेल्या स्तरांपासून झाली आहे. या खडकांमध्ये विविध प्रकारचे जीवाश्म (fossils) आणि खनिज पदार्थ मिळतात.
खडकांचे स्तरीकरण (Stratigraphy)
खडकांचे खनिज संघटन
- क्वार्ट्ज (Quartz) — मुख्य खनिज, बालुकामय खडकांमध्ये
- फेल्डस्पार (Feldspar) — आग्नेय खडकांचे अपक्षय उत्पादन
- मिका (Mica) — चिकणमय खडकांमध्ये
- कॅल्साइट (Calcite) — चूनखडीमध्ये
- जीवाश्म (Fossils) — समुद्रातील जीवांचे अवशेष
- क्वार्ट्ज — जलोढ खडकांमध्ये प्रचुर
- लॅटेराइट — लोह आणि अॅलुमिनियमचे यौगिक
- काळी माती — लोहयुक्त खनिज
- गाळ आणि वालुका — नद्यांचे जमा
आर्थिक महत्त्व आणि उपयोग
तृतीयक आणि चतुर्थक खडकांचे महाराष्ट्र आणि भारतीय अर्थव्यवस्थेसाठी महत्त्वपूर्ण आर्थिक महत्त्व आहे. कोंकण किनारी भागातील खडकांचे विविध उपयोग आहेत.
खडकांचे आर्थिक उपयोग
तृतीयक खडकांमध्ये खनिज तेल आणि नैसर्गिक वायू मिळते. कोंकण किनारी भागात तेल अन्वेषण सुरू आहे.
वालुका, गाळ आणि खडक बांधकाम कामांसाठी वापरले जातात. कोंकण किनारी भागात खनन क्रियाकलाप.
तृतीयक खडकांमधील जीवाश्मांचा अभ्यास प्राचीन जलवायु आणि जीवन समजण्यास मदत करतो.
चतुर्थक जलोढ खडकांपासून तयार माती कृषीसाठी अत्यंत उपजाऊ आहे.
खनन आणि संरक्षण
कोंकण किनारी भागात खनन क्रियाकलाप वाढत आहेत. वालुका, गाळ आणि खडकांचे अनियंत्रित खनन पर्यावरणाला हानी पोहोचवत आहे. समुद्र तीरावरील खनन समुद्र पातळी आणि किनारी क्षेत्रांचे संरक्षण धोक्यात आणत आहे.
- भूजल संसाधन: चतुर्थक जलोढ खडकांमध्ये भूजल साठवले असते. कोंकण किनारी भागातील भूजल अन्वेषण महत्त्वाचे आहे.
- जलवायु अभ्यास: तृतीयक खडकांमधील जीवाश्म आणि खनिज संघटन प्राचीन जलवायु बदलांचा इतिहास सांगतात.
- भूकंप अभ्यास: कोंकण किनारी भागातील भूकंपीय क्रियाकलाप तृतीयक आणि चतुर्थक खडकांच्या संरचनेशी संबंधित आहे.
Leave a Reply