उंची — पश्चिमेस 600-900 मी, पूर्वेकडे 300-450 मी
परिचय — उंचीचे महत्त्व
महाराष्ट्र पठार (दख्खन पठार) हा भारताचा सर्वात मोठा पठार असून त्याची उंची पश्चिमेस 600-900 मीटर आणि पूर्वेकडे 300-450 मीटर आहे. या उंचीचे भिन्नता महाराष्ट्र राज्याच्या भूगोल, जलवायु, कृषी आणि मानवी वस्तीवर महत्त्वपूर्ण प्रभाव टाकते.
महाराष्ट्र पठाराची उंची पश्चिमेस (सह्याद्रीच्या पूर्वेस) जास्त असून पूर्वेकडे हळूहळू कमी होते. हा उतार नद्यांच्या वाहिनीला पूर्वेकडे निर्देशित करतो. सह्याद्रीच्या पूर्वेस 600-900 मीटरची उंची पठाराचा सर्वोच्च भाग आहे, तर पूर्वेकडे 300-450 मीटरची उंची हळूहळू कमी होते.
पश्चिमेस उंची (600-900 मी)
महाराष्ट्र पठाराचा पश्चिमी भाग सर्वाधिक उंच असून येथे 600 ते 900 मीटरची उंची आहे. हा भाग सह्याद्रीच्या पूर्वेस विस्तृत आहे आणि पठाराचा सर्वोच्च भाग मानला जातो.
पश्चिम महाराष्ट्र (पुणे, सातारा, सांगली, सोलापूर, कोल्हापूर, अहमदनगर) या जिल्ह्यांमध्ये 600-900 मीटरची उंची आढळते. या प्रदेशात:
- सह्याद्रीचा प्रभाव: पश्चिमेस सह्याद्री पर्वतरांग असल्याने उंची जास्त आहे
- जलवायु: अधिक पावसाळी जलवायु, वर्षा 600-1000 मिमी
- वनस्पती: सदाहरित आणि अर्धसदाहरित जंगल
- मृदा: काळी मृदा (रेग्युर) आणि लाल मृदा
- कृषी: गन्ना, ज्वार, तूर, कापूस
| जिल्हा | उंची (मी) | मुख्य वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| 1 पुणे | 560-900 | पठाराचे मुख्य शहर, शीतल जलवायु |
| 2 सातारा | 650-800 | पर्वतीय प्रदेश, पर्यटन केंद्र |
| 3 सांगली | 600-750 | साखरे उद्योग, कृषी प्रधान |
| 4 कोल्हापूर | 650-900 | पर्वतीय, हस्तशिल्प प्रसिद्ध |
पूर्वेकडे उंची (300-450 मी)
महाराष्ट्र पठाराची उंची पूर्वेकडे हळूहळू कमी होते आणि 300-450 मीटर पर्यंत पोहोचते. मराठवाडा आणि विदर्भ या प्रदेशांमध्ये हीच उंची आढळते.
मराठवाडा (संभाजीनगर, जालना, परभणी, हिंगोली, बीड, लातूर, धाराशिव, नांदेड) आणि विदर्भ (नागपूर, वर्धा, भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर, गडचिरोली, अमरावती, अकोला, बुलढाणा, वाशिम, यवतमाळ) या प्रदेशांमध्ये 300-450 मीटरची उंची आहे.
- मराठवाडा: 350-450 मीटर, अर्धशुष्क जलवायु, कमी पावसाळ
- विदर्भ: 300-400 मीटर, उष्ण जलवायु, गोदावरी-वर्धा खोरे
- खानदेश: 300-350 मीटर, सर्वात कमी उंची, नर्मदा खोरा
जलवायु: अर्धशुष्क
पावसाळ: 500-700 मिमी
कृषी: ज्वार, उडिद, तूर
जलवायु: उष्ण आर्द्र
पावसाळ: 700-900 मिमी
कृषी: कापूस, नारंगी
उंचीचा उतार आणि जलवायु
महाराष्ट्र पठाराची उंची पश्चिमेस 600-900 मीटर असून पूर्वेकडे 300-450 मीटर पर्यंत कमी होते. या उतारामुळे जलवायु, पावसाळ आणि कृषीमध्ये महत्त्वपूर्ण फरक आहे.
उतारचा कोण: महाराष्ट्र पठारचा उतार पश्चिमेकडून पूर्वेकडे आहे. सह्याद्रीच्या पूर्वेस 600-900 मीटर उंची असून हळूहळू पूर्वेकडे 300-450 मीटर पर्यंत कमी होते. हा उतार लगभग 1:200 आहे (100 किमी अंतरात 300-450 मीटर उंचीचा फरक).
| भाग | उंची (मी) | पावसाळ (मिमी) | तापमान | जलवायु |
|---|---|---|---|---|
| 1 पश्चिमी | 600-900 | 600-1000 | 15-25°C | आर्द्र |
| 2 मध्य | 450-600 | 500-750 | 20-30°C | समशीतोष्ण |
| 3 पूर्वी | 300-450 | 400-700 | 25-35°C | अर्धशुष्क |
- तापमान: उंची जास्त असेल तर तापमान कमी असते. प्रति 100 मीटर उंचीवर तापमान 0.6°C कमी होते.
- पावसाळ: पश्चिमेस सह्याद्रीमुळे मोनसून वाऱ्यांचा अवरोध होतो, त्यामुळे अधिक पावसाळ असतो.
- वनस्पती: अधिक पावसाळ असेल तर सदाहरित जंगल, कमी पावसाळ असेल तर विरल जंगल.
- मृदा: पश्चिमेस काळी मृदा (रेग्युर), पूर्वेकडे लाल आणि पीत मृदा.
कृषी आणि मानवी वस्ती
महाराष्ट्र पठाराची उंची कृषी आणि मानवी वस्तीवर महत्त्वपूर्ण प्रभाव टाकते. पश्चिमेस उच्च उंची असल्याने विविध प्रकारची कृषी होते, तर पूर्वेकडे कमी उंची असल्याने भिन्न कृषी पद्धती आहेत.
पश्चिमी महाराष्ट्र (600-900 मी): या प्रदेशात पुणे, सातारा, कोल्हापूर, सांगली यांसारखी महत्त्वाची शहरे आहेत. उच्च उंची आणि अधिक पावसाळ असल्याने:
- गन्ना: सांगली, सोलापूर जिल्ह्यांमध्ये व्यापक गन्ना उत्पादन
- ज्वार: पुणे, सातारा, सोलापूर यांमध्ये ज्वार हेतू
- तूर: सांगली, सोलापूर यांमध्ये तूर उत्पादन
- कापूस: सोलापूर जिल्ह्यात कापूस खेती
- साखर उद्योग: सांगली, सोलापूर यांमध्ये साखर कारखाने
मराठवाडा आणि विदर्भ (300-450 मी): या प्रदेशात नागपूर, संभाजीनगर, लातूर यांसारखी शहरे आहेत. कमी उंची आणि कमी पावसाळ असल्याने:
- ज्वार: मराठवाडा आणि विदर्भात ज्वार मुख्य पीक
- कापूस: विदर्भ हा भारताचा कापूस कटोरा, नागपूर जिल्हा प्रसिद्ध
- नारंगी: नागपूर नारंगी विश्वविख्यात
- उडिद: मराठवाडात उडिद उत्पादन
- दाळ: बीड, परभणी यांमध्ये दाळ उत्पादन
उच्च उंची (600-900 मी) आणि अधिक पावसाळ (600-1000 मिमी) असल्याने गन्ना, ज्वार, तूर, कापूस यांची खेती होते. साखर उद्योग विकसित आहे.
कमी उंची (300-450 मी) आणि कमी पावसाळ (400-700 मिमी) असल्याने ज्वार, कापूस, नारंगी, दाळ यांची खेती होते. नागपूर नारंगी प्रसिद्ध.
परीक्षा प्रश्न आणि सारांश
🎯 इंटरॅक्टिव्ह प्रश्न
उत्तर: (C) पश्चिमेकडून पूर्वेकडे — महाराष्ट्र पठार पश्चिमेस उच्च (600-900 मी) असून पूर्वेकडे कमी (300-450 मी) होते.
Leave a Reply