Home»महाराष्ट्राचा भूगोल – Geography of Maharashtra»UNESCO जागतिक वारसा स्थळे — अजिंठा लेणी, वेरूळ (एलोरा) लेणी, एलिफंटा (घारापुरी) लेणी, छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस, व्हिक्टोरियन-आर्ट डेको मुंबई, मराठा लष्करी भूभाग (12 किल्ले — 2025)

🏛️ UNESCO विश्व धरोहर

महाराष्ट्रातील UNESCO जागतिक वारसा स्थळे

MPSC परीक्षा पर्यटन भूगोल Rajasthan Govt Exam

📑 विषय-सूची

1 परिचय — UNESCO स्थळे व महाराष्ट्र 2 अजिंठा लेणी (संभाजीनगर) 3 वेरूळ (एलोरा) लेणी व एलिफंटा (घारापुरी) लेणी 4 छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस व व्हिक्टोरियन-आर्ट डेको मुंबई 5 मराठा लष्करी भूभाग — 12 किल्ले (2025) 6 परीक्षा प्रश्न व सारांश

खण्ड 1

परिचय — UNESCO स्थळे व महाराष्ट्र

महाराष्ट्र भारतातील सर्वाधिक UNESCO जागतिक वारसा स्थळे असलेले राज्य आहे. या राज्यात एकूण 6 सांस्कृतिक व 2 नैसर्गिक (एकूण 8) UNESCO स्थळे आहेत, जे भारतीय संस्कृती, कला, आर्किटेक्चर व सैन्य इतिहासाचे प्रतीक आहेत.

6 सांस्कृतिक स्थळे

2 नैसर्गिक स्थळे

1972 UNESCO कन्व्हेन्शन

महाराष्ट्रातील UNESCO स्थळे (2025)

क्र.	स्थळ	जिल्हा	प्रकार	वर्ष
1	अजिंठा लेणी	संभाजीनगर	सांस्कृतिक	1983
2	वेरूळ (एलोरा) लेणी	औरंगाबाद	सांस्कृतिक	1983
3	एलिफंटा (घारापुरी) लेणी	रायगड	सांस्कृतिक	1987
4	छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस	मुंबई	सांस्कृतिक	2004
5	व्हिक्टोरियन-आर्ट डेको मुंबई	मुंबई	सांस्कृतिक	2018
6	मराठा लष्करी भूभाग (12 किल्ले)	विविध	सांस्कृतिक	2025

ℹ️

UNESCO स्थळांचे महत्व UNESCO जागतिक वारसा स्थळे हे मानवतेच्या सार्वभौमिक मूल्यांचे प्रतीक असून, त्यांचे संरक्षण व संवर्धन अत्यंत महत्वाचे आहे. महाराष्ट्रातील हे स्थळे भारतीय कला, धर्म, आर्किटेक्चर व सैन्य इतिहासाचे अमूल्य खजिना आहेत.

या सर्व स्थळांचे वर्णन खाली विस्तारपूर्वक केले आहे, जे MPSC, Rajasthan Govt Exam व इतर प्रतिस्पर्धी परीक्षांसाठी अत्यंत महत्वाचे आहे.

खण्ड 2

अजिंठा लेणी (संभाजीनगर)

अजिंठा लेणी संभाजीनगर जिल्ह्यात वैतरणा नदीच्या खोऱ्यात स्थित आहे. हे 30 लेणी असलेले बौद्ध धार्मिक केंद्र आहे, जे 200 ईसापूर्व ते 650 इसवी दरम्यान बांधले गेले. या लेण्यांमध्ये बौद्ध चित्रकला व मूर्तिकलाची अद्भुत नमुने आहेत.

अजिंठा लेण्यांचे वर्गीकरण

🏛️ विहार लेणी

12 विहार लेणी (भिक्षूंचे निवास) — लेणी क्र. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 13. या लेण्यांमध्ये भिक्षूंचे खोल्या, पूजा कक्ष व भंडार होते.

🙏 चैत्य लेणी

5 चैत्य लेणी (पूजा मंदिर) — लेणी क्र. 9, 10, 19, 26, 29. या लेण्यांमध्ये बुद्धाचे मूर्तिपूजन केले जात होते.

अजिंठा चित्रकलेचे विशेषता

रंग व तंत्र: प्राचीन भारतीय चित्रकलेतील सर्वोत्तम उदाहरण — प्राकृतिक रंग (गेरू, काळा, पांढरा, हिरवा) वापरून भिंतीवर चित्रे काढली.
विषय: बुद्धाचे जीवन, जातक कथा, देवदूत, पुष्प, पशु, मानवी आकृत्या.
कलात्मकता: चेहऱ्यांची नैसर्गिकता, कपडे व अलंकारांचे सूक्ष्म विवरण, भावनांची अभिव्यक्ती.
संरक्षण: 1819 मध्ये ब्रिटिश सैनिकांनी शोधून काढले; 1983 मध्ये UNESCO स्थळ घोषित.

✨

प्रसिद्ध अजिंठा चित्रे लेणी 1: पद्मपाणी बोधिसत्व (सर्वाधिक प्रसिद्ध); लेणी 2: गर्भधारण व जन्म दृश्य; लेणी 16: महापरिनिर्वाण दृश्य; लेणी 17: बुद्धाचे जीवन कथा.

अजिंठा लेण्यांचा कालक्रम

200 ईसापूर्व

सातवाहन काळात अजिंठा लेण्यांचा निर्माण सुरू; प्रारंभिक 9 लेणी.

100-200 इसवी

सातवाहन व वाकाटक काळात अतिरिक्त 21 लेणी बांधल्या गेल्या.

650 इसवी

अजिंठा लेण्यांचा निर्माण पूर्ण; बौद्ध धर्माचा ह्रास.

1819

ब्रिटिश सैनिकांनी अजिंठा लेणी पुन्हा शोधून काढल्या.

1983

UNESCO जागतिक वारसा स्थळ घोषित.

💡

परीक्षा टिप्स अजिंठा लेण्यांचे 30 लेणी, 200 ईसापूर्व ते 650 इसवी, बौद्ध चित्रकला, पद्मपाणी बोधिसत्व — हे सर्व प्रश्न MPSC व Rajasthan Govt Exam मध्ये वारंवार येतात.

खण्ड 3

वेरूळ (एलोरा) लेणी व एलिफंटा (घारापुरी) लेणी

वेरूळ (एलोरा) लेणी औरंगाबाद जिल्ह्यात स्थित आहे, तर एलिफंटा (घारापुरी) लेणी मुंबई हार्बरमध्ये एक बेटावर आहे. या दोन्ही स्थळांचे विशेष महत्व असे की ते हिंदू-बौद्ध-जैन धर्मांचे त्रिमिश्रण प्रदर्शित करतात.

वेरूळ (एलोरा) लेणी

📊 संख्या व विभाजन

34 लेणी — 12 बौद्ध (लेणी 1-12), 17 हिंदू (लेणी 13-29), 5 जैन (लेणी 30-34). हे विविध धर्मांचे सहअस्तित्व दर्शवते.

🏛️ कैलास मंदिर

लेणी 16 — कैलास मंदिर (हिंदू) — एकाच खडकातून कोरून काढलेला विशाल मंदिर, 8वी शतकात राष्ट्रकूट राजा कृष्ण I ने बांधला.

कैलास मंदिरचे विशेषता

आकार: 56 मीटर लांब, 47 मीटर रुंद, 34 मीटर उंच — जगातील सर्वात मोठा एकाश्मीय मंदिर.
वास्तुकला: द्रविड शैली, 3 मंजली, 4 मीनारे (गोपुरे), अंतर्गत मंदिर.
मूर्तिकला: शिव, पार्वती, नंदी, गणेश, भैरव यांच्या मूर्तिया; रामायण व महाभारतातील दृश्य.
निर्माण काल: 8वी शतक (756-773 इसवी), राष्ट्रकूट काळ.

एलिफंटा (घारापुरी) लेणी

🗿 स्थान व संख्या

मुंबई हार्बर — 7 लेणी (मुख्य 5 हिंदू, 2 बौद्ध). मराठी नाव घारापुरी, पोर्तुगीज नाव एलिफंटा (हत्तीच्या मूर्तीमुळे).

🏛️ मुख्य मंदिर

लेणी 1 — शिव मंदिर — 6वी शतकात बांधलेला, शिवाचे त्रिमुख (त्रिमूर्ति) मूर्तिमान दर्शविणारा प्रसिद्ध मंदिर.

एलिफंटा लेण्यांचे वैशिष्ट्य

शिव त्रिमुख मूर्ति: 7 मीटर उंच, शिवाचे तीन चेहरे — सृष्टि, संहार, संरक्षण दर्शविणारे.
अर्धनारीश्वर: शिव-पार्वती एकत्रित मूर्ति, 5.5 मीटर उंच.
गंगाधर शिव: गंगा नदी शिवाच्या डोक्यावर येणारे दृश्य.
निर्माण काल: 6वी-7वी शतक (राष्ट्रकूट काळ).

📝

मुख्य परीक्षा उत्तर वेरूळ (एलोरा) व एलिफंटा लेणी हे हिंदू-बौद्ध-जैन धर्मांचे सहअस्तित्व दर्शविणारे अद्वितीय उदाहरण आहेत. कैलास मंदिर एकाश्मीय वास्तुकलेचा सर्वश्रेष्ठ नमुना आहे, तर एलिफंटा शिव त्रिमुख मूर्ति हिंदू धर्मशास्त्राचा मूर्त रूप आहे.

6वी शतक

एलिफंटा लेण्यांचा निर्माण — राष्ट्रकूट काळ.

756-773 इसवी

राजा कृष्ण I च्या काळात कैलास मंदिरचा निर्माण.

1983

वेरूळ (एलोरा) लेणी UNESCO स्थळ घोषित.

1987

एलिफंटा (घारापुरी) लेणी UNESCO स्थळ घोषित.

खण्ड 4

छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस व व्हिक्टोरियन-आर्ट डेको मुंबई

छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (CSMT) मुंबईचे मुख्य रेल्वे स्टेशन आहे, तर व्हिक्टोरियन-आर्ट डेको मुंबई हे मुंबई शहरातील ऐतिहासिक इमारतींचा संग्रह आहे. या दोन्ही स्थळांचे महत्व ब्रिटिश-भारतीय आर्किटेक्चरमध्ये आहे.

छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (CSMT)

🚂 इतिहास व नाव

पूर्व नाव: Victoria Terminus (1887-2022). वर्तमान नाव: छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (2022 पासून). निर्माण: 1878-1887, ब्रिटिश आर्किटेक्ट F.W. Stevens.

🏛️ आर्किटेक्चर शैली

व्हिक्टोरियन गॉथिक + भारतीय शैली — मेहराब, गुंबद, मीनारे, भारतीय सजावट. 94 मीटर उंच मुख्य गुंबद.

CSMT चे विशेषता

वास्तु संरचना: 5 मंजली, 94 मीटर उंच मुख्य गुंबद, 4 कोपऱ्या, 2 मीनारे.
सजावट: संगमरवरी मूर्तिकला, भारतीय व यूरोपीय डिজाइन, स्टेनड ग्लास खिडकी.
प्रतीक: शीर्षस्थानी “Progress” (प्रगती) की मूर्ति — भारताची प्रगती दर्शविणारी.
महत्व: भारतीय रेल्वे नेटवर्कचे प्रवेशद्वार, दैनिक 3 लाख प्रवाशी.

ℹ️

UNESCO मान्यता CSMT 2004 मध्ये UNESCO जागतिक वारसा स्थळ घोषित केले गेले. हे भारतातील सर्वप्रथम रेल्वे स्टेशन UNESCO स्थळ बनला.

व्हिक्टोरियन-आर्ट डेको मुंबई

🏢 परिभाषा

व्हिक्टोरियन-आर्ट डेको मुंबई हे मुंबई शहरातील 1850-1950 मधील बांधलेल्या ऐतिहासिक इमारतींचा संग्रह आहे. UNESCO स्थळ: 2018.

🎨 शैली

आर्ट डेको: 1920-1940 काळातील आधुनिक डिजाइन शैली — भूमितीय आकार, चमकदार रंग, सजावटीचे तत्व.

व्हिक्टोरियन-आर्ट डेको मुंबईतील प्रसिद्ध इमारती

राज भवन: गव्हर्नरचे निवास, 1885, व्हिक्टोरियन गॉथिक शैली.
हाई कोर्ट: 1878, व्हिक्टोरियन गॉथिक, 54 मीटर उंच मीनार.
रिजर्व बँक ऑफ इंडिया: 1935, आर्ट डेको शैली.
एशियाटिक लायब्रेरी: 1847, व्हिक्टोरियन आर्किटेक्चर.
मुंबई विश्वविद्यालय: 1857, व्हिक्टोरियन गॉथिक, 79 मीटर उंच घड़ी मीनार.

✨

आर्ट डेको विशेषता आर्ट डेको शैली भूमितीय आकार, सोने-चांदीचे रंग, सजावटीचे तत्व, आधुनिकता व परंपरेचा मिश्रण दर्शविते. मुंबईमध्ये हे शैली 1920-1940 मध्ये लोकप्रिय होती.

1878-1887

Victoria Terminus (CSMT) निर्माण — F.W. Stevens डिजाइन.

1850-1950

व्हिक्टोरियन-आर्ट डेको इमारती मुंबईमध्ये बांधल्या गेल्या.

2004

CSMT UNESCO जागतिक वारसा स्थळ घोषित.

2018

व्हिक्टोरियन-आर्ट डेको मुंबई UNESCO स्थळ घोषित.

खण्ड 5

मराठा लष्करी भूभाग — 12 किल्ले (2025)

मराठा लष्करी भूभाग (Maratha Military Landscape) हे महाराष्ट्रातील 12 किल्लांचा समूह आहे, जो 2025 मध्ये UNESCO जागतिक वारसा स्थळ घोषित केले गेले. हे किल्ले छत्रपती शिवाजी महाराज व त्यांच्या उत्तराधिकारींच्या सैन्य शक्तीचे प्रतीक आहेत.

मराठा लष्करी भूभाग — 12 किल्ले

क्र.	किल्ल्याचे नाव	जिल्हा	उंची (मी.)	महत्व
1	रायगड	रायगड	820	शिवाजीचे राजधानी किल्ला
2	राजगड	अहमदनगर	1300	सैन्य गोदाम व खजिना
3	सिंहगड	पुणे	1312	तानाजी मालुसरे यांचा शौर्य
4	प्रतापगड	सातारा	1080	शिवाजी-अफजल खान युद्ध
5	शिवनेरी	अहमदनगर	1337	शिवाजीचा जन्मस्थान
6	पन्हाळा	कोल्हापूर	1178	शिवाजी-औरंगजेब घेराबंदी
7	तोरणा	पुणे	1403	शिवाजीचा प्रथम किल्ला
8	विजयदुर्ग	रत्नागिरी	समुद्र तटीय	नौसेना किल्ला
9	सुवर्णदुर्ग	सिंधुदुर्ग	समुद्र तटीय	नौसेना किल्ला
10	भारतगड	सातारा	1050	सैन्य चौकी
11	लोहगड	पुणे	1052	पाणी साठवण किल्ला
12	मुरुड-जंजिरा	रायगड	समुद्र तटीय	नौसेना किल्ला

मराठा लष्करी भूभाग — महत्वाचे किल्ले

रायगड

1674-1680

शिवाजीचे राजधानी किल्ला. 1674 मध्ये राज्याभिषेक केंद्र. 820 मीटर उंचीवर स्थित. राजधानी

सिंहगड

1670

तानाजी मालुसरे यांचा शौर्य. 1670 मध्ये मुघलांकडून जिंकला. 1312 मीटर उंचीवर. शौर्य

शिवनेरी

1627

शिवाजीचा जन्मस्थान (19 फेब्रुवारी 1627). 1337 मीटर उंचीवर. अहमदनगर जिल्ह्यात. जन्मस्थान

तोरणा

1646

शिवाजीचा प्रथम जिंकलेला किल्ला (1646). 1403 मीटर उंचीवर. पुणे जिल्ह्यात. प्रथम किल्ला

मराठा किल्लांचे वास्तु विशेषता

भौगोलिक स्थान: उच्च पर्वतांवर, रणनीतिक दृष्टिकोनातून महत्वाचे, शत्रूंपासून संरक्षित.
किल्ले संरचना: मजबूत भिंती, बुर्ज, गेट, भंडार, तोपखाना चौकी.
जल व्यवस्थापन: तलाव, कुप, पाणी साठवण — दीर्घकाळीन घेराबंदीसाठी.
सैन्य रणनीति: संकेत प्रणाली (धुरे), पहारेदार, गोदाम, शस्त्रागार.

⚠️

महत्वाचे तारीख 1646: तोरणा जिंकला; 1670: सिंहगड जिंकला; 1674: रायगडवर राज्याभिषेक; 1680: शिवाजीचा मृत्यू; 2025: मराठा लष्करी भूभाग UNESCO स्थळ.

मराठा लष्करी भूभाग — UNESCO मान्यता (2025)

🏰 मराठा किल्ले — 12 समूह R-R-S-P-S-P-T-V-S-B-L-M

R = रायगड (राजधानी) R = राजगड (गोदाम) S = सिंहगड (तानाजी) P = प्रतापगड (अफजल खान) S = शिवनेरी (जन्मस्थान) P = पन्हाळा (घेराबंदी) T = तोरणा (प्रथम किल्ला) V = विजयदुर्ग (नौसेना) S = सुवर्णदुर्ग (नौसेना) B = भारतगड (चौकी) L = लोहगड (पाणी) M = मुरुड-जंजिरा (नौसेना)

✨

2025 UNESCO मान्यता मराठा लष्करी भूभाग (12 किल्ले) 2025 मध्ये UNESCO जागतिक वारसा स्थळ घोषित केले गेले. हे महाराष्ट्रातील 6वे सांस्कृतिक UNESCO स्थळ आहे. या किल्लांचे महत्व शिवाजी महाराज व मराठा साम्राज्याच्या सैन्य शक्तीमध्ये आहे.

खण्ड 6

परीक्षा प्रश्न व सारांश

सारांश — महाराष्ट्रातील UNESCO स्थळे

📋 सारांश

🏛️

अजिंठा लेणी

30 लेणी, 200 ईसापूर्व-650 इसवी, बौद्ध चित्रकला, पद्मपाणी बोधिसत्व, 1983 UNESCO.

🙏

वेरूळ (एलोरा)

34 लेणी, हिंदू-बौद्ध-जैन, कैलास मंदिर (एकाश्मीय), 1983 UNESCO.

🗿

एलिफंटा (घारापुरी)

7 लेणी, शिव त्रिमुख मूर्ति, 6वी-7वी शतक, 1987 UNESCO.

🚂

CSMT व आर्ट डेको

Victoria Terminus (1887), व्हिक्टोरियन-आर्ट डेको मुंबई, 2004 व 2018 UNESCO.

🏰

मराठा किल्ले

12 किल्ले (रायगड, सिंहगड, शिवनेरी, तोरणा), 2025 UNESCO.

🌍

एकूण UNESCO

महाराष्ट्र — 6 सांस्कृतिक + 2 नैसर्गिक = 8 UNESCO स्थळे.

इंटरेक्टिव MCQ प्रश्न

1 अजिंठा लेण्यांचे एकूण किती लेणी आहेत?

A. 20 लेणी

B. 30 लेणी

C. 34 लेणी

D. 40 लेणी

✅ उत्तर: B — अजिंठा लेण्यांमध्ये 30 लेणी आहेत, जे 200 ईसापूर्व ते 650 इसवी दरम्यान बांधल्या गेल्या.

2 कैलास मंदिर कोणत्या राजाने बांधला?

A. राष्ट्रकूट अमोघवर्ष

B. राष्ट्रकूट कृष्ण I

C. चालुक्य पुलकेशी II

D. पल्लव महेंद्रवर्मन

✅ उत्तर: B — राष्ट्रकूट राजा कृष्ण I ने 756-773 इसवी दरम्यान कैलास मंदिर बांधला. हा एकाश्मीय मंदिर आहे.

3 Victoria Terminus (CSMT) कोणत्या वर्षी बांधले गेले?

A. 1850

B. 1870

C. 1878-1887

D. 1900

✅ उत्तर: C — Victoria Terminus 1878-1887 दरम्यान बांधले गेले. आर्किटेक्ट F.W. Stevens होते. 2022 मध्ये नाव बदलून छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस केले गेले.

पूर्वपरीक्षा प्रश्न (PYQ)

📚

परीक्षा प्रश्न

लघु उत्तर प्र. 1: अजिंठा लेण्यांमध्ये कोणती प्रसिद्ध चित्रे आहेत?

उत्तर: अजिंठा लेण्यांमध्ये सर्वाधिक प्रसिद्ध चित्र “पद्मपाणी बोधिसत्व” (लेणी 1) आहे. हे 4 मीटर उंच बोधिसत्वाचे चित्र आहे, जे बौद्ध कला व भारतीय चित्रकलेचा सर्वश्रेष्ठ नमुना आहे. इतर प्रसिद्ध चित्रे: गर्भधारण व जन्म दृश्य (लेणी 2), महापरिनिर्वाण (लेणी 16), बुद्धाचे जीवन कथा (लेणी 17).

लघु उत्तर प्र. 2: वेरूळ (एलोरा) लेण्यांचे विशेष महत्व काय आहे?

उत्तर: वेरूळ (एलोरा) लेणी हे हिंदू-बौद्ध-जैन धर्मांचे सहअस्तित्व दर्शविणारे अद्वितीय उदाहरण आहे. 34 लेण्यांमध्ये 12 बौद्ध, 17 हिंदू, 5 जैन लेणी आहेत. कैलास मंदिर (लेणी 16) एकाश्मीय वास्तुकलेचा सर्वश्रेष्ठ नमुना आहे, जो 56 मीटर लांब, 47 मीटर रुंद, 34 मीटर उंच आहे.

लघु उत्तर प्र. 3: एलिफंटा (घारापुरी) लेण्यांचे मुख्य आकर्षण काय आहे?

उत्तर: एलिफंटा लेण्यांचे मुख्य आकर्षण शिव त्रिमुख मूर्ति आहे, जी 7 मीटर उंच आहे. हे मूर्ति शिवाचे तीन चेहरे दर्शविते — सृष्टि, संहार, संरक्षण. इतर महत्वाचे मूर्तिपूजन: अर्धनारीश्वर (5.5 मीटर), गंगाधर शिव. ही लेणी 6वी-7वी शतकात राष्ट्रकूट काळात बांधली गेली.

दीर्घ उत्तर प्र. 4: छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (CSMT) व व्हिक्टोरियन-आर्ट डेको मुंबई यांचे आर्किटेक्चरल महत्व स्पष्ट करा.

उत्तर: CSMT (पूर्व नाव Victoria Terminus) 1878-1887 मध्ये बांधले गेले. हे व्हिक्टोरियन गॉथिक + भारतीय शैलीचे मिश्रण आहे. 94 मीटर उंच गुंबद, मेहराब, भारतीय सजावट, संगमरवरी मूर्तिकला. 2004 मध्ये UNESCO स्थळ घोषित. व्हिक्टोरियन-आर्ट डेको मुंबई हे 1850-1950 मधील ऐतिहासिक इमारतींचा संग्रह आहे — राज भवन, हाई कोर्ट, RBI, मुंबई विश्वविद्यालय. आर्ट डेको शैली भूमितीय आकार, सोने-चांदीचे रंग, आधुनिकता दर्शविते. 2018 मध्ये UNESCO स्थळ.

दीर्घ उत्तर प्र. 5: मराठा लष्करी भूभाग (12 किल्ले) व त्यांचे सैन्य महत्व विस्तारपूर्वक वर्णन करा.

उत्तर: मराठा लष्करी भूभाग 2025 मध्ये UNESCO स्थळ घोषित केले गेले. 12 किल्ले: रायगड (राजधानी, 820 मी.), राजगड (गोदाम, 1300 मी.), सिंहगड (तानाजी, 1312 मी.), प्रतापगड (अफजल खान, 1080 मी.), शिवनेरी (जन्मस्थान, 1337 मी.), पन्हाळा (घेराबंदी, 1178 मी.), तोरणा (प्रथम किल्ला, 1403 मी.), विजयदुर्ग (नौसेना), सुवर्णदुर्ग (नौसेना), भारतगड, लोहगड, मुरुड-जंजिरा. सैन्य महत्व: उच्च पर्वतांवर स्थान, रणनीतिक दृष्टिकोन, मजबूत भिंती, जल व्यवस्थापन, गोदाम, शस्त्रागार. शिवाजी महाराज व मराठा साम्राज्याचे सैन्य शक्तीचे प्रतीक.

←◂ पिछला विषयमहाराष्ट्राचे पर्यटन — UNESCO स्थळे, थंड हवेची ठिकाणे, समुद्रकिनारे, किल्ले, धार्मिक स्थळे अगला विषय ▸अजिंठा लेणी (संभाजीनगर) — बौद्ध चित्रकला, 30 लेणी→