Home»Economy of Maharashtra – महाराष्ट्राची अर्थव्यवस्था»UNESCO जागतिक वारसा स्थळे — अजिंठा, वेरूळ, एलिफंटा, CST, मुंबईची व्हिक्टोरियन-आर्ट डेको इमारती, मराठा किल्ले (2025)

🏛️ UNESCO विश्व धरोहर

UNESCO जागतिक वारसा स्थळे — अजिंठा, वेरूळ, एलिफंटा, CST, मुंबईची व्हिक्टोरियन-आर्ट डेको इमारती, मराठा किल्ले

महाराष्ट्र पर्यटन MPSC 2025

📑 विषय-सूची

1 परिचय — UNESCO जागतिक वारसा आणि महाराष्ट्र 2 अजिंठा आणि वेरूळ — बौद्ध गुफा कला 3 एलिफंटा गुफा — शैव धर्मीय वास्तुकला 4 छत्रपती शिवाजी टर्मिनस (CST) — व्हिक्टोरियन-गॉथिक स्मारक 5 मुंबईची व्हिक्टोरियन आणि आर्ट डेको इमारती 6 मराठा किल्ले — रायगड, राजगड, सिंहगड

खण्ड 1

परिचय — UNESCO जागतिक वारसा आणि महाराष्ट्र

UNESCO जागतिक वारसा स्थळे हे मानवतेचे सांस्कृतिक आणि नैसर्गिक धरोहर असून, महाराष्ट्र हा भारतातील सर्वाधिक UNESCO स्थळांचा राज्य आहे. 2025 पर्यंत महाराष्ट्रात 7 UNESCO जागतिक वारसा स्थळे आहेत, जे राज्याचे पर्यटन उद्योगाचा मूळ आधार आणि आर्थिक विकासाचा महत्त्वाचा स्रोत आहेत.

7 UNESCO स्थळे महाराष्ट्रात

1983 अजिंठा स्थापन वर्ष

2004 CST स्वीकृती वर्ष

₹5000+ Cr वार्षिक पर्यटन उत्पन्न

महाराष्ट्रातील UNESCO स्थळे (2025)

क्र.	स्थळ	स्थान	स्वीकृती वर्ष	प्रकार
1	अजिंठा गुफा	औरंगाबाद	1983	सांस्कृतिक
2	एलिफंटा गुफा	मुंबई	1987	सांस्कृतिक
3	वेरूळ गुफा	औरंगाबाद	1983	सांस्कृतिक
4	छत्रपती शिवाजी टर्मिनस (CST)	मुंबई	2004	सांस्कृतिक
5	मुंबई व्हिक्टोरियन-आर्ट डेको	मुंबई	2018	सांस्कृतिक
6	रायगड किल्ला	रायगड	2023	सांस्कृतिक
7	साताड़ा किल्ला	साताड़ा	2023	सांस्कृतिक

ℹ️

UNESCO स्वीकृती महत्त्व UNESCO स्थळे आंतरराष्ट्रीय पर्यटन आकर्षण वाढवतात, स्थानिक रोजगार निर्माण करतात आणि सांस्कृतिक संरक्षणाचे निधी प्रदान करतात. महाराष्ट्रात हे स्थळे वार्षिक 2 कोटी+ पर्यटकांना आकर्षित करतात.

खण्ड 2

अजिंठा आणि वेरूळ — बौद्ध गुफा कला

अजिंठा गुफा (Ajanta Caves) हे 2 ईसवी सन पूर्व ते 5 ईसवी सन दरम्यान खोदलेली 29 बौद्ध गुफा आहेत, जी औरंगाबाद जिल्ह्यातील वाघोरा नदीच्या खोरात स्थित आहेत. हे 1983 मध्ये UNESCO जागतिक वारसा स्थळ घोषित केले गेले.

अजिंठा गुफांचे वैशिष्ट्य

वास्तुकला: गुफा 1, 2, 4, 16, 17 हे विहार (बौद्ध मठ) आहेत; गुफा 8, 9, 10, 12, 13 हे चैत्य (प्रार्थना गृह) आहेत
भित्तिचित्र: जातक कथांचे रंगीत चित्र, बुद्ध आणि बोधिसत्त्वांचे चित्र, दैनंदिन जीवनाचे दृश्य
मूर्तिकला: बुद्ध मूर्ती, स्तंभ, कमानी, सजावटीचे नक्षत्र
शिलालेख: प्राकृत भाषेतील शिलालेख, दानकर्त्यांची नावे, तारीख

वेरूळ गुफा (Ellora Caves)

वेरूळ गुफा हे औरंगाबाद जिल्ह्यातील 34 गुफा असून, 5 ते 10 ईसवी सन दरम्यान खोदलेली आहेत. हे बौद्ध, हिंदू आणि जैन तीनही धर्मांचे गुफा आहेत.

🏛️ बौद्ध गुफा (1-12)

विहार आणि चैत्य, बुद्ध मूर्ती, भित्तिचित्र

🕉️ हिंदू गुफा (13-29)

कैलाश मंदिर, शिव मूर्ती, पौराणिक दृश्य

⭐ जैन गुफा (30-34)

तीर्थंकर मूर्ती, जैन धर्मीय चिन्ह

कैलाश मंदिर (गुफा 16)

कैलाश मंदिर हे 8 ईसवी सनच्या राष्ट्रकूट राजा कृष्ण प्रथम यांच्या काळात बांधलेले एकशिलेचा मंदिर आहे. हे 56 मीटर लांब, 47 मीटर रुंद आणि 33 मीटर उंच असून, शैव धर्मीय वास्तुकलेचे उत्कृष्ट नमुना आहे.

2 ईपू

अजिंठा गुफांचे खोदकाम सुरू (सातवाहन काळ)

5 ईसवी

अजिंठा गुफांचे खोदकाम पूर्ण

5-10 ईसवी

वेरूळ गुफांचे खोदकाम (चालुक्य-राष्ट्रकूट काळ)

1983

अजिंठा आणि वेरूळ UNESCO स्थळ घोषित

✅

MPSC परीक्षा महत्त्व अजिंठा आणि वेरूळ गुफा भारतीय कला इतिहास, बौद्ध धर्म, हिंदू धर्म आणि महाराष्ट्रातील पर्यटन यांचे महत्त्वाचे विषय आहेत. MPSC परीक्षेत या गुफांचे वास्तुकला, कला, शिलालेख आणि ऐतिहासिक महत्त्व विचारले जातात.

खण्ड 3

एलिफंटा गुफा — शैव धर्मीय वास्तुकला

एलिफंटा गुफा (Elephanta Caves) हे मुंबई बंदरगाहातील एलिफंटा द्वीपावर स्थित 5 ते 8 ईसवी सन दरम्यान खोदलेली 7 गुफा आहेत. हे 1987 मध्ये UNESCO जागतिक वारसा स्थळ घोषित केले गेले आणि शैव धर्मीय कला आणि वास्तुकलेचे उत्कृष्ट नमुना आहेत.

एलिफंटा गुफांचे वैशिष्ट्य

मुख्य गुफा (गुफा 1): 27 मीटर लांब, 27 मीटर रुंद, 6 मीटर उंच, 28 स्तंभ, महेश मूर्ती (शिव-पार्वती-गणेश)
त्रिमुखी शिव: 7 मीटर उंच शिव मूर्ती, तीन मुखांचे प्रतीक (निर्माता, संरक्षक, विनाशक)
पार्वती-शिव विवाह: 5.5 मीटर उंच राहत मूर्ती, विवाह दृश्य
शिव-गणेश: गणेश मूर्ती, शिव परिवार दृश्य

🏺 कला शैली

चालुक्य-राष्ट्रकूट कला, गहन राहत मूर्तिकला, शैव धर्मीय प्रतीकवाद

📍 पर्यटन महत्त्व

मुंबई बंदरगाहातून 10 किमी, नाव सेवा, वार्षिक 5 लाख+ पर्यटक

एलिफंटा द्वीप — ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

एलिफंटा द्वीप हे मूळतः “घारिपुरी” (गुफा द्वीप) म्हणून ओळखले जात होते. पोर्तुगीज यांनी 16 ईसवी सनच्या सुरुवातीला द्वीपावर आले आणि “एलिफंटा” नाव दिले (कारण त्यांना द्वीपावर हत्तीची मूर्ती दिसली). 1661मध्ये द्वीप ब्रिटिशांना दिला गेला.

⚠️

संरक्षण आव्हान एलिफंटा गुफा समुद्र-पातळीच्या वाढीमुळे, खारट पाण्याच्या क्षरणामुळे आणि पर्यटकांच्या दबावामुळे धोक्यात आहेत. भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण (ASI) आणि UNESCO संरक्षण कार्य करत आहेत.

खण्ड 4

छत्रपती शिवाजी टर्मिनस (CST) — व्हिक्टोरियन-गॉथिक स्मारक

छत्रपती शिवाजी टर्मिनस (CST) हे मुंबईचे मुख्य रेल्वे स्टेशन असून, 1878 ते 1887 दरम्यान बांधलेले व्हिक्टोरियन-गॉथिक वास्तुकलेचे उत्कृष्ट नमुना आहे. हे 2004 मध्ये UNESCO जागतिक वारसा स्थळ घोषित केले गेले.

CST वास्तुकला आणि डिজाइन

आर्किटेक्ट: Frederick William Stevens (ब्रिटिश), भारतीय शिल्पकार सहयोग
शैली: व्हिक्टोरियन-गॉथिक, भारतीय-मुस्लिम आणि ब्रिटिश घटक मिश्रण
मुख्य वैशिष्ट्य: केंद्रीय गुंबद (42 मीटर), टॉवर, कमानी, सजावटीचे पत्थर, टाइल्स
निर्माण सामग्री: बलुआ पत्थर, संगमरवर, कांस्य, लोह
आंतरिक सजावट: स्टेनड ग्लास, मोজेक, भारतीय कला नमुने

छत्रपती शिवाजी टर्मिनस (CST) 1878–1887 (निर्माण)

CST हे मुंबईचे सर्वाधिक प्रतिष्ठित इमारत असून, दैनिक 3 मिलियन+ प्रवाशांना सेवा देते. हे भारतीय रेल्वे नेटवर्कचे मुख्य केंद्र आहे आणि मुंबईचा सांस्कृतिक प्रतीक आहे.

उंची 42 मीटर (गुंबद)

निर्माण काल 9 वर्षे

दैनिक प्रवासी 3 मिलियन+

UNESCO वर्ष 2004

CST — ऐतिहासिक महत्त्व

CST हे ब्रिटिश भारतीय साम्राज्यातील आधुनिकीकरणाचा प्रतीक आहे. हे भारतीय आणि पाश्चात्य वास्तुकलेचे संमिश्रण दर्शवते. 2008 मुंबई आतंकवादी हल्ल्यात CST हे लक्ष्य होते, परंतु आज ते मुंबईचा गर्व आणि पर्यटन आकर्षण आहे.

📚

MPSC संदर्भ CST हे महाराष्ट्रातील औद्योगिक विकास, शहरीकरण, ब्रिटिश वास्तुकला आणि आधुनिक भारतीय इतिहासाचे महत्त्वाचे विषय आहे. MPSC परीक्षेत CST चे निर्माण, आर्किटेक्चर आणि सांस्कृतिक महत्त्व विचारले जातात.

खण्ड 5

मुंबईची व्हिक्टोरियन आणि आर्ट डेको इमारती

मुंबईची व्हिक्टोरियन आणि आर्ट डेको इमारती (Victorian and Art Deco Ensembles of Mumbai) हे 2018 मध्ये UNESCO जागतिक वारसा स्थळ घोषित केले गेले. हे मुंबईच्या दक्षिण भागात (Fort आणि Colaba) स्थित 94 इमारतींचा समूह आहे, जो 19-20 ईसवी सनच्या आर्किटेक्चरचे उत्कृष्ट नमुना आहे.

व्हिक्टोरियन आणि आर्ट डेको शैली

🏛️ व्हिक्टोरियन शैली (1850-1920)

गॉथिक, नवशास्त्रीय, पुनरुज्जीवन शैली
उच्च छत, मेहराब, सजावटीचे विवरण
उदाहरण: High Court, Rajabai Tower

✨ आर्ट डेको शैली (1920-1950)

ज्यामितीय आकार, सरल रेषा, आधुनिक डिजाइन
रंगीन टाइल्स, क्रोम, ग्लास, मेटल
उदाहरण: Elphinstone College, Regal Cinema

मुंबईतील प्रमुख व्हिक्टोरियन-आर्ट डेको इमारती

इमारत	स्थान	निर्माण वर्ष	शैली
High Court	Fort	1878	व्हिक्टोरियन-गॉथिक
Rajabai Tower	Fort	1878	व्हिक्टोरियन-गॉथिक
Regal Cinema	Colaba	1933	आर्ट डेको
Elphinstone College	Fort	1821	नवशास्त्रीय
Wockhardt Hospital	Colaba	1930	आर्ट डेको

UNESCO स्वीकृतीचे कारण

वास्तुकला उत्कृष्टता: व्हिक्टोरियन आणि आर्ट डेको शैलीचे सर्वश्रेष्ठ उदाहरण
शहरी योजना: 19-20 ईसवी सन च्या आधुनिक शहर नियोजनाचा नमुना
सांस्कृतिक महत्त्व: भारतीय आणि पाश्चात्य संस्कृतीचे संमिश्रण
ऐतिहासिक साक्ष्य: ब्रिटिश भारतीय साम्राज्य आणि आधुनिकीकरणाचा प्रतीक

🏗️

संरक्षण आणि पुनरुद्धार मुंबई नगर निगम आणि UNESCO संरक्षण संस्थांनी या इमारतींचे पुनरुद्धार कार्य सुरू केले आहेत. हे कार्य मुंबईचे सांस्कृतिक वारसा संरक्षित करतात आणि पर्यटन आकर्षण वाढवतात.

खण्ड 6

मराठा किल्ले — रायगड, राजगड, सिंहगड

मराठा किल्ले हे छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या काळातील 17 ईसवी सनच्या रणनीतिक किल्ले आहेत. रायगड, राजगड, सिंहगड हे मुख्य किल्ले असून, 2023 मध्ये रायगड आणि साताड़ा किल्ले UNESCO जागतिक वारसा स्थळ घोषित केले गेले.

रायगड किल्ला

रायगड किल्ला हे रायगड जिल्ह्यातील शिवाजी महाराजचा राजधानी किल्ला आहे. हे 1674 ते 1680 दरम्यान शिवाजी महाराजचे मुख्य किल्ला होते. 2023 मध्ये UNESCO स्थळ घोषित केले गेले.

रायगड किल्ला

1674–1680 (शिवाजी काळ)

रायगड हे समुद्र पातळीपासून 820 मीटर उंचीवर स्थित आहे. हे शिवाजी महाराजचे राजमुकुट प्रसंग (1674) चे स्थान आहे. किल्ल्यात राजकोट, महाकोट, पालखी दरवाजा, रानीचा बाग आणि इतर महत्त्वाचे अवशेष आहेत.

राजधानी किल्ला वास्तुकला उत्कृष्टता UNESCO 2023

राजगड किल्ला

राजगड किल्ला हे अहमदनगर जिल्ह्यातील शिवाजी महाराजचा सैन्य किल्ला आहे. हे 1656 ते 1674 दरम्यान शिवाजी महाराजचे मुख्य किल्ला होते. राजगड-सिंहगड मार्ग हे प्रसिद्ध ट्रेकिंग मार्ग आहे.

सिंहगड किल्ला

सिंहगड किल्ला हे पुणे जिल्ह्यातील तानाजी मालुसरे यांचा प्रसिद्ध किल्ला आहे. 1670 मध्ये तानाजी मालुसरे यांनी सिंहगड किल्ला जिंकला, परंतु स्वतः शहीद झाले. हे किल्ला मराठा सैन्य शक्तीचे प्रतीक आहे.

🏰 रायगड

उंची: 820 मी
काल: 1674–1680
महत्त्व: राजधानी
UNESCO: 2023

⚔️ राजगड

उंची: 1300 मी
काल: 1656–1674
महत्त्व: सैन्य किल्ला
ट्रेक: प्रसिद्ध

🗡️ सिंहगड

उंची: 1312 मी
काल: 1670 जिंक
महत्त्व: तानाजी
ट्रेक: लोकप्रिय

मराठा किल्लांचे वास्तुकला वैशिष्ट्य

रणनीतिक स्थान: उच्च पर्वत, दुर्गम मार्ग, सुरक्षित
दीवाल आणि बुर्ज: मजबूत पत्थरी दीवाल, रक्षणात्मक बुर्ज
जलस्रोत: तलाव, कुप, पाण्याचे व्यवस्थापन
आंतरिक संरचना: राजकोट, महाकोट, मंदिर, भंडार
दरवाजे: मजबूत दरवाजे, रक्षणात्मक व्यवस्था

🏰 मराठा किल्ले — स्मरण सूत्र R – R – S – T

R = Raigad (राजधानी, 1674–1680) R = Rajgad (सैन्य किल्ला, 1656–1674) S = Singhad (तानाजी, 1670) T = Talikota (शिवाजी विजय)

📝

MAINS उत्तर — मराठा किल्लांचे महत्त्व

मराठा किल्ले हे शिवाजी महाराजच्या साम्राज्य विस्तारचे प्रतीक आहेत. हे किल्ले रणनीतिक, सैन्य आणि प्रशासकीय केंद्र होते. रायगड किल्ला शिवाजी महाराजचे राजधानी होते, तर राजगड आणि सिंहगड सैन्य किल्ले होते. हे किल्ले मराठा साम्राज्याची शक्ती आणि वास्तुकला कौशल्य दर्शवतात. आज हे किल्ले पर्यटन आकर्षण आणि ऐतिहासिक साक्ष्य आहेत.

📋 सारांश

🏛️

अजिंठा-वेरूळ

बौद्ध-हिंदू-जैन गुफा कला, 2-10 ईसवी, 1983 UNESCO

🗿

एलिफंटा

शैव धर्मीय मूर्तिकला, त्रिमुखी शिव, 1987 UNESCO

🚂

CST

व्हिक्टोरियन-गॉथिक रेल्वे स्टेशन, 1878–1887, 2004 UNESCO

✨

व्हिक्टोरियन-आर्ट डेको

मुंबई Fort-Colaba, 94 इमारती, 2018 UNESCO

🏰

मराठा किल्ले

रायगड (राजधानी), राजगड, सिंहगड, 2023 UNESCO

🎯

पर्यटन प्रभाव

₹5000+ Cr वार्षिक, 2 कोटी+ पर्यटक, रोजगार निर्माण

विषय

उत्तर

अजिंठा गुफा कितव्या वर्षी UNESCO स्थळ?

1983

एलिफंटा द्वीपावर कितव्या गुफा आहेत?

7 गुफा

CST कितव्या वर्षी बांधलेले?

1878–1887

मुंबई व्हिक्टोरियन-आर्ट डेको कितव्या वर्षी UNESCO?

2018

रायगड किल्ला कितव्या वर्षी UNESCO स्थळ?

2023

महाराष्ट्रात कितव्या UNESCO स्थळे आहेत (2025)?

7 स्थळे

1 अजिंठा गुफा कोणत्या धर्मीय परंपरेशी संबंधित आहेत?

A. बौद्ध धर्म

B. हिंदू धर्म

C. जैन धर्म

D. इस्लाम धर्म

✅ उत्तर: A — अजिंठा गुफा बौद्ध धर्मीय गुफा आहेत, ज्यात बुद्ध मूर्ती, जातक कथांचे चित्र आणि विहार आहेत.

2 एलिफंटा गुफातील त्रिमुखी शिव मूर्ती कितव्या मीटर उंच आहे?

A. 5 मीटर

B. 7 मीटर

C. 9 मीटर

D. 11 मीटर

✅ उत्तर: B — एलिफंटा गुफातील त्रिमुखी शिव मूर्ती 7 मीटर उंच आहे, जी शैव धर्मीय कलेचे उत्कृष्ट नमुना आहे.

3 छत्रपती शिवाजी टर्मिनस (CST) चे आर्किटेक्ट कोण होते?

A. Edwin Lutyens

B. Frederick William Stevens

C. Charles Correa

D. Raj Rewal

✅ उत्तर: B — Frederick William Stevens हे CST चे ब्रिटिश आर्किटेक्ट होते, ज्यांनी व्हिक्टोरियन-गॉथिक शैलीचा वापर केला.

📚

परीक्षा प्रश्न (PYQ)

MCQ प्र. 1: अजिंठा आणि वेरूळ गुफा कोणत्या वर्षी UNESCO जागतिक वारसा स्थळ घोषित केले गेले?

अ) 1972 ब) 1983 ✓ क) 1990 ड) 2000

MCQ प्र. 2: एलिफंटा गुफा कोणत्या द्वीपावर स्थित आहेत?

अ) साल्सेट ब) बुलार्ड क) एलिफंटा ✓ ड) वर्सोवा

Short Answer प्र. 3: छत्रपती शिवाजी टर्मिनस (CST) चे मुख्य वास्तुकला वैशिष्ट्य काय आहेत?

CST हे व्हिक्टोरियन-गॉथिक शैलीचे उत्कृष्ट नमुना आहे. यात 42 मीटर उंचीचा केंद्रीय गुंबद, 28 स्तंभ, कमानी, सजावटीचे पत्थर, स्टेनड ग्लास आणि भारतीय-मुस्लिम घटक आहेत. हे 1878–1887 दरम्यान बांधलेले आहे.

MCQ प्र. 4: मुंबईची व्हिक्टोरियन आणि आर्ट डेको इमारती कोणत्या वर्षी UNESCO स्थळ घोषित केली गेली?

अ) 2010 ब) 2015 क) 2018 ✓ ड) 2020

Long Answer प्र. 5: मराठा किल्लांचे महत्त्व आणि वास्तुकला वैशिष्ट्य विवरण करा.

महत्त्व: मराठा किल्ले शिवाजी महाराजच्या साम्राज्य विस्तारचे प्रतीक आहेत. रायगड किल्ला राजधानी होता, राजगड आणि सिंहगड सैन्य किल्ले होते. तानाजी मालुसरे यांनी 1670 मध्ये सिंहगड किल्ला जिंकला.
वास्तुकला: उच्च पर्वत, मजबूत दीवाल, रक्षणात्मक बुर्ज, जलस्रोत, राजकोट, महाकोट, मंदिर. हे किल्ले रणनीतिक आणि सैन्य दृष्टिकोनातून महत्त्वाचे होते.

MCQ प्र. 6: रायगड किल्ला कोणत्या वर्षी UNESCO जागतिक वारसा स्थळ घोषित केले गेले?

अ) 2020 ब) 2021 क) 2022 ड) 2023 ✓

←◂ पिछला विषयपर्यटनाचे प्रकार — सांस्कृतिक, धार्मिक, पर्यावरण, साहसी, समुद्रकिनारी, वैद्यकीय अगला विषय ▸थंड हवेची ठिकाणे — महाबळेश्वर, माथेरान, पाचगणी, खंडाळा-लोणावळा, चिखलदरा→

UNESCO जागतिक वारसा स्थळे — अजिंठा, वेरूळ, एलिफंटा, CST, मुंबईची व्हिक्टोरियन-आर्ट डेको इमारती, मराठा किल्ले

परिचय — UNESCO जागतिक वारसा आणि महाराष्ट्र

महाराष्ट्रातील UNESCO स्थळे (2025)

अजिंठा आणि वेरूळ — बौद्ध गुफा कला

अजिंठा गुफांचे वैशिष्ट्य

वेरूळ गुफा (Ellora Caves)

कैलाश मंदिर (गुफा 16)

एलिफंटा गुफा — शैव धर्मीय वास्तुकला

एलिफंटा गुफांचे वैशिष्ट्य

एलिफंटा द्वीप — ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

छत्रपती शिवाजी टर्मिनस (CST) — व्हिक्टोरियन-गॉथिक स्मारक

CST वास्तुकला आणि डिজाइन

CST — ऐतिहासिक महत्त्व

मुंबईची व्हिक्टोरियन आणि आर्ट डेको इमारती

व्हिक्टोरियन आणि आर्ट डेको शैली

मुंबईतील प्रमुख व्हिक्टोरियन-आर्ट डेको इमारती

UNESCO स्वीकृतीचे कारण

मराठा किल्ले — रायगड, राजगड, सिंहगड

रायगड किल्ला

रायगड किल्ला

राजगड किल्ला

सिंहगड किल्ला

मराठा किल्लांचे वास्तुकला वैशिष्ट्य

Leave a Reply Cancel reply

CBSE Board English Medium

CBSE Board Hindi Medium

बिहार बोर्ड

उत्तर प्रदेश बोर्ड

महाराष्ट्र बोर्ड

मध्य प्रदेश बोर्ड

ગુજરાત બોર્ડ

PSC Exam Preparation