Home»महाराष्ट्राचा भूगोल – Geography of Maharashtra»ऊस उत्पादन — महाराष्ट्र अग्रेसर (कोल्हापूर, सांगली, सातारा, सोलापूर, अहमदनगर, पुणे)
महाराष्ट्र शेती
ऊस उत्पादन — महाराष्ट्र अग्रेसर
कोल्हापूर, सांगली, सातारा, सोलापूर, अहमदनगर, पुणे
📋 विषय-सूची
खण्ड 1
ऊस — परिचय आणि महत्त्व
ऊस (Sugarcane) हा महाराष्ट्रातील सर्वांत महत्त्वाचा नगदी पीक आहे आणि राज्य भारतातील ऊस उत्पादनात अग्रेसर आहे. महाराष्ट्र देशातील एकूण ऊस उत्पादनाचा लगभग 35-40% भाग उत्पादन करते आणि साखर उद्योगाचा मेरुदंड आहे.
35-40%
भारतीय ऊस उत्पादन
~32 लाख हेक्टर
लागवडीखालील क्षेत्र
~180 लाख टन
वार्षिक उत्पादन
ऊस पिकाचे महत्त्व
- साखर उत्पादन: महाराष्ट्रातील 160+ साखर कारखाने ऊसावर अवलंबून आहेत
- शेतकरी उत्पन्न: उच्च मूल्य आणि स्थिर बाजार मुळे शेतकऱ्यांना चांगली उत्पन्न
- रोजगार निर्मिती: साखर उद्योग, परिवहन, व्यापार क्षेत्रात हजारो नोकरी
- निर्यात: भारताचा प्रमुख निर्यात पीक — साखर आणि साखर उत्पादने
- औद्योगिक कच्चा माल: अल्कोहल, कागद, रसायने, बायोएनर्जी उत्पादनात वापर
MPSC परीक्षा सूचना
महाराष्ट्रातील ऊस उत्पादन हा भूगोल विभागातील महत्त्वाचा विषय आहे. कोल्हापूर, सांगली, सातारा, सोलापूर, अहमदनगर, पुणे या जिल्ह्यांची नावे आणि त्यांचे उत्पादन क्षेत्र लक्षात ठेवा.
खण्ड 2
महाराष्ट्रातील ऊस उत्पादन — भौगोलिक वितरण
महाराष्ट्रातील ऊस उत्पादन मुख्यतः पश्चिम महाराष्ट्र आणि दक्षिण महाराष्ट्रयात केंद्रित आहे. हे क्षेत्र ऊस शेतीसाठी आवश्यक असलेल्या उष्ण जलवायु, पुरेशा पाणी आणि काळ्या मातीच्या अनुकूल आहेत.
प्रमुख ऊस उत्पादक क्षेत्र
| क्षेत्र | जिल्हे | विशेषता | उत्पादन % |
|---|---|---|---|
| पश्चिम महाराष्ट्र | कोल्हापूर, सांगली, सातारा, सोलापूर | सर्वोच्च उत्पादन, काळी माती, पुरेशा पाणी | ~60% |
| दक्षिण महाराष्ट्र | अहमदनगर, पुणे | मध्यम उत्पादन, सिंचन सुविधा | ~25% |
| विदर्भ | नागपूर, वर्धा, अमरावती | कमी उत्पादन, कोरडवाहू प्रधान | ~10% |
| उत्तर महाराष्ट्र | नाशिक, औरंगाबाद | अत्यल्प उत्पादन, अन्य पिके प्रधान | ~5% |
पश्चिम महाराष्ट्र
कृष्णा आणि कोयना नदीच्या खोऱ्यात उपजाऊ काळी माती, 600-800 मिमी पाऊस, सिंचन नेटवर्क
दक्षिण महाराष्ट्र
भीमा नदीचा खोरा, अहमदनगर-पुणे जिल्ह्यांमध्ये सिंचन प्रकल्प
जलवायु अनुकूलता
20-30°C तापमान, 1500-2500 मिमी पाणी आवश्यक, 12 महिने वृद्धीकाल
भौगोलिक कारण
पश्चिम महाराष्ट्रातील ऊस उत्पादन यशस्वी आहे कारण: (1) दक्षिण-पश्चिम मान्सून पुरेशा पाऊस आणते, (2) काळी माती पोषक द्रव्य समृद्ध, (3) कृष्णा-कोयना नदीचे जलाशय सिंचन सुविधा देतात, (4) उष्ण जलवायु ऊस वृद्धीसाठी आदर्श.
खण्ड 3
मुख्य ऊस उत्पादक जिल्हे
महाराष्ट्रातील ऊस उत्पादन सहा मुख्य जिल्ह्यांमध्ये केंद्रित आहे. हे जिल्हे राज्यातील एकूण ऊस उत्पादनाचा 85% भाग उत्पादन करतात आणि साखर उद्योगाचे मुख्य केंद्र आहेत.
जिल्हेवार ऊस उत्पादन विवरण
कोल्हापूर
उत्पादन: ~35-40 लाख टन
क्षेत्र: ~4.5 लाख हेक्टर
विशेषता: महाराष्ट्रातील सर्वोच्च उत्पादक जिल्हा. पंचगंगा नदीचा खोरा, काळी माती, 16 साखर कारखाने.
क्षेत्र: ~4.5 लाख हेक्टर
विशेषता: महाराष्ट्रातील सर्वोच्च उत्पादक जिल्हा. पंचगंगा नदीचा खोरा, काळी माती, 16 साखर कारखाने.
सांगली
उत्पादन: ~30-35 लाख टन
क्षेत्र: ~3.8 लाख हेक्टर
विशेषता: दुसरा सर्वोच्च उत्पादक. कृष्णा नदीचा खोरा, 14 साखर कारखाने.
क्षेत्र: ~3.8 लाख हेक्टर
विशेषता: दुसरा सर्वोच्च उत्पादक. कृष्णा नदीचा खोरा, 14 साखर कारखाने.
सातारा
उत्पादन: ~20-25 लाख टन
क्षेत्र: ~2.5 लाख हेक्टर
विशेषता: तिसरा प्रमुख उत्पादक. कोयना नदीचा खोरा, 8 साखर कारखाने.
क्षेत्र: ~2.5 लाख हेक्टर
विशेषता: तिसरा प्रमुख उत्पादक. कोयना नदीचा खोरा, 8 साखर कारखाने.
सोलापूर
उत्पादन: ~15-18 लाख टन
क्षेत्र: ~2 लाख हेक्टर
विशेषता: चतुर्थ प्रमुख उत्पादक. घाटप्रभा नदीचा खोरा, 6 साखर कारखाने.
क्षेत्र: ~2 लाख हेक्टर
विशेषता: चतुर्थ प्रमुख उत्पादक. घाटप्रभा नदीचा खोरा, 6 साखर कारखाने.
अहमदनगर
उत्पादन: ~12-15 लाख टन
क्षेत्र: ~1.5 लाख हेक्टर
विशेषता: भीमा नदीचा खोरा, दक्षिण महाराष्ट्रातील मुख्य उत्पादक, 5 साखर कारखाने.
क्षेत्र: ~1.5 लाख हेक्टर
विशेषता: भीमा नदीचा खोरा, दक्षिण महाराष्ट्रातील मुख्य उत्पादक, 5 साखर कारखाने.
पुणे
उत्पादन: ~8-10 लाख टन
क्षेत्र: ~1 लाख हेक्टर
विशेषता: भीमा-इंद्रायणी नदीचा खोरा, 4 साखर कारखाने.
क्षेत्र: ~1 लाख हेक्टर
विशेषता: भीमा-इंद्रायणी नदीचा खोरा, 4 साखर कारखाने.
जिल्हेवार तुलना — तक्ता
| जिल्हा | उत्पादन (लाख टन) | क्षेत्र (लाख हे.) | साखर कारखाने | प्रमुख नदी |
|---|---|---|---|---|
| कोल्हापूर | 35-40 | 4.5 | 16 | पंचगंगा |
| सांगली | 30-35 | 3.8 | 14 | कृष्णा |
| सातारा | 20-25 | 2.5 | 8 | कोयना |
| सोलापूर | 15-18 | 2 | 6 | घाटप्रभा |
| अहमदनगर | 12-15 | 1.5 | 5 | भीमा |
| पुणे | 8-10 | 1 | 4 | भीमा-इंद्रायणी |
महत्त्वाचा तथ्य
हे सहा जिल्हे महाराष्ट्रातील एकूण ऊस उत्पादनाचा 85-90% भाग उत्पादन करतात. कोल्हापूर आणि सांगली एकत्रितपणे 65-75% उत्पादन करतात, ज्यामुळे हे दोन जिल्हे “ऊस उत्पादनाचे हृदय” म्हणून ओळखले जातात.
खण्ड 4
ऊस शेती — जलवायु, मातीचे प्रकार आणि पद्धती
ऊस शेती यशस्वी होण्यासाठी विशिष्ट जलवायु, माती आणि कृषि पद्धती आवश्यक आहेत. महाराष्ट्रातील पश्चिम आणि दक्षिण भाग हे सर्व अनुकूल परिस्थिती प्रदान करतात.
ऊस शेतीसाठी आवश्यक परिस्थिती
- तापमान: 20-30°C आदर्श. 15°C पेक्षा कमी तापमान वृद्धी रोखते
- पाऊस: 1500-2500 मिमी वार्षिक पाऊस आवश्यक. महाराष्ट्रातील पश्चिम भाग 1800-2200 मिमी पाऊस मिळतो
- सूर्यप्रकाश: 12 महिने पुरेशा सूर्यप्रकाशाची आवश्यकता
- आर्द्रता: 60-80% सापेक्ष आर्द्रता अनुकूल
- वृद्धीकाल: 12-18 महिने पूर्ण वृद्धीसाठी आवश्यक
- काळी माती (Black Soil): सर्वोत्तम — पोषक द्रव्य समृद्ध, जलधारण क्षमता उच्च. पश्चिम महाराष्ट्रातील मुख्य माती
- लाल माती (Red Soil): मध्यम उपयुक्त — पोषक द्रव्य कमी, खाद आवश्यक
- दोमट माती (Loamy Soil): अनुकूल — काळी आणि लाल मातीचे मिश्रण
- pH स्तर: 6.5-7.5 आदर्श. अधिक अम्लीय किंवा क्षारीय माती अनुपयुक्त
- खोली: कमीतकमी 75 सेमी खोल माती आवश्यक
- बीज तयारी: 8-10 महिने जुने, स्वस्थ ऊसाचे तुकडे (40-50 ग्राम) बीज म्हणून वापरले जातात
- जमीन तयारी: 3-4 वेळा खोल नांगणी, 20-25 टन गोबरखत प्रति हेक्टर मिसळणे
- रोपण: मई-जून किंवा सप्टेंबर-ऑक्टोबर. पंक्तीतून पंक्तीचे अंतर 60-75 सेमी
- सिंचन: 8-10 सिंचन वर्षभर. पहिली सिंचन रोपणानंतर 10-15 दिवसांत
- खतांचा वापर: नायट्रोजन 120 किग्रा, फॉस्फेट 60 किग्रा, पोटॅश 60 किग्रा प्रति हेक्टर
- निराई-गोडणी: 3-4 वेळा पहिल्या 6 महिन्यांत
- कापणी: 12-18 महिन्यांनंतर. ऊस 2-3 वर्षे पुनः कापणीसाठी तयार राहू शकतो
महाराष्ट्रातील ऊस शेतीचे मुख्य लक्षण
01
🌾 सिंचित शेती
महाराष्ट्रातील ऊस शेती 80-90% सिंचित आहे. कृष्णा, कोयना, भीमा नदीचे जलाशय पाणी पुरवतात
02
🏞️ काळी माती
पश्चिम महाराष्ट्रातील काळी माती ऊस शेतीसाठी आदर्श. उच्च पोषक द्रव्य आणि जलधारण क्षमता
03
💧 पुरेशा पाऊस
दक्षिण-पश्चिम मान्सून 1800-2200 मिमी पाऊस आणते, ऊस वृद्धीसाठी पुरेशा
04
🌡️ उष्ण जलवायु
20-30°C तापमान ऊस वृद्धीसाठी आदर्श. महाराष्ट्रातील पश्चिम भाग हे तापमान प्रदान करतो
05
🔄 पुनः कापणी
ऊस 2-3 वर्षे पुनः कापणीसाठी तयार राहू शकतो, ज्यामुळे शेतकऱ्यांना दीर्घकालीन उत्पन्न
06
📊 उच्च उत्पादकता
महाराष्ट्रातील ऊस उत्पादकता 80-90 टन/हेक्टर, जो राष्ट्रीय सरासरी 70 टन/हेक्टरपेक्षा अधिक
📝 ऊस शेतीचे सूत्र
S – U – G – A – R
खण्ड 5
ऊस उद्योग — साखर कारखाने आणि आर्थिक प्रभाव
महाराष्ट्रातील ऊस उत्पादन साखर उद्योगाचा मेरुदंड आहे. राज्यातील 160+ साखर कारखाने ऊस प्रक्रिया करून साखर, गुळ, अल्कोहल आणि इतर उत्पादने तयार करतात. हा उद्योग शेतकरी, कामगार आणि व्यापारी — सर्वांना रोजगार देतो.
महाराष्ट्रातील साखर कारखाने
| जिल्हा | साखर कारखाने | क्षमता (लाख टन/दिवस) | प्रमुख कारखाने |
|---|---|---|---|
| कोल्हापूर | 16 | 2.5-3 | जयवंत, बाळेश्वर, शिरोळ |
| सांगली | 14 | 2-2.5 | मराठवाडा, दक्षिण महाराष्ट्र, सांगली |
| सातारा | 8 | 1.2-1.5 | सातारा, सोलापूर, कोयना |
| सोलापूर | 6 | 0.8-1 | सोलापूर, भीमा, घाटप्रभा |
| अहमदनगर | 5 | 0.6-0.8 | अहमदनगर, भीमा, प्रभा |
| पुणे | 4 | 0.5-0.6 | पुणे, भीमा, इंद्रायणी |
साखर उद्योगाचे आर्थिक महत्त्व
शेतकरी उत्पन्न
ऊस शेती शेतकऱ्यांना उच्च उत्पन्न देते. प्रति हेक्टर 80-90 टन ऊस × 250-300 रु/टन = 2-2.7 लाख रु/हेक्टर वार्षिक उत्पन्न
रोजगार निर्मिती
साखर कारखाने, परिवहन, व्यापार क्षेत्रात 15-20 लाख नोकरी. ऊस कापणी, परिवहन, प्रक्रिया — सर्व क्षेत्रात कामगार आवश्यक
राज्य राजस्व
साखर उद्योग महाराष्ट्राचे सर्वांत महत्त्वाचे कृषि-आधारित उद्योग. साखर निर्यात, कर, व्यापार — राज्याचे महत्त्वाचे राजस्व स्रोत
निर्यात
भारताचा साखर निर्यात मुख्यतः महाराष्ट्रातून होतो. वार्षिक 20-30 लाख टन साखर निर्यात, विदेशी मुद्रा अर्जन
साखर उद्योगातील उत्पादने
- साखर (Sugar): मुख्य उत्पादन — 160+ कारखाने वार्षिक 80-100 लाख टन साखर उत्पादन करतात
- गुळ (Jaggery): पारंपारिक उत्पादन — छोट्या कारखान्यांमध्ये तयार, स्थानिक बाजारात विक्री
- अल्कोहल (Ethanol): औद्योगिक वापर — पेट्रोल मिश्रण, रसायने, औषधे
- कागद (Paper): बागास्स (ऊसाचा कचरा) वापरून कागद उत्पादन
- बायोएनर्जी: बागास्स जाळून विद्युत उत्पादन — साखर कारखाने स्वयंपूर्ण
- रसायने: ऊसातून लॅक्टिक अॅसिड, साइट्रिक अॅसिड, अन्य रसायने
MAINS उत्तर सूचना
“महाराष्ट्रातील ऊस उद्योग शेतकरी आणि राज्य अर्थव्यवस्था दोन्हीसाठी महत्त्वाचा आहे. (1) शेतकऱ्यांना उच्च उत्पन्न, (2) 15-20 लाख नोकरी, (3) साखर निर्यात — विदेशी मुद्रा, (4) औद्योगिक विकास, (5) ग्रामीण विकास. परंतु जलसंकट, साखर कारखान्यांचे कर्ज, शेतकऱ्यांना देय भुगतान विलंब — ही समस्या आहेत.”
साखर उद्योगातील समस्या
⚠️ प्रमुख समस्या
- जलसंकट: ऊस शेती जलसाध्य आहे. सूखा वर्षांत उत्पादन घटते
- साखर कारखान्यांचे कर्ज: अनेक कारखाने आर्थिक संकटात आहेत
- शेतकऱ्यांना देय: साखर कारखाने शेतकऱ्यांना 6-12 महिने देय रोखतात
- अनुदान: साखर उद्योग सरकारी अनुदानावर अवलंबून आहे
- पर्यावरण: साखर कारखान्यांचे प्रदूषण, बागास्स जाळणे — वायु प्रदूषण
खण्ड 6
परीक्षा प्रश्न आणि सारांश
📋 सारांश
अग्रेसर राज्य
महाराष्ट्र भारतातील ऊस उत्पादनात अग्रेसर — 35-40% भारतीय उत्पादन
मुख्य क्षेत्र
पश्चिम महाराष्ट्र (कोल्हापूर, सांगली, सातारा, सोलापूर) — 60% उत्पादन
साखर कारखाने
160+ साखर कारखाने, 15-20 लाख नोकरी, साखर निर्यात
जलवायु
20-30°C तापमान, 1500-2500 मिमी पाऊस, 12 महिने वृद्धीकाल
माती
काळी माती (Black Soil) — पोषक द्रव्य समृद्ध, जलधारण क्षमता उच्च
उत्पादकता
80-90 टन/हेक्टर — राष्ट्रीय सरासरी 70 टन/हेक्टरपेक्षा अधिक
द्रुत पुनरावलोकन (Quick Revision)
विषय
उत्तर
महाराष्ट्र भारतातील ऊस उत्पादनाचा किती % भाग उत्पादन करते?
35-40%
महाराष्ट्रातील सर्वोच्च ऊस उत्पादक जिल्हा कोणता?
कोल्हापूर (35-40 लाख टन)
ऊस शेतीसाठी आदर्श तापमान किती?
20-30°C
ऊस शेतीसाठी आवश्यक वार्षिक पाऊस किती?
1500-2500 मिमी
ऊस शेतीसाठी सर्वोत्तम माती कोणती?
काळी माती (Black Soil)
महाराष्ट्रातील साखर कारखाने किती आहेत?
160+ कारखाने
महाराष्ट्रातील ऊस उत्पादकता किती टन/हेक्टर?
80-90 टन/हेक्टर
पश्चिम महाराष्ट्र महाराष्ट्रातील एकूण ऊस उत्पादनाचा किती % भाग उत्पादन करते?
60%
ऊस कापणीसाठी किती महिने आवश्यक?
12-18 महिने
परीक्षा सराव — MCQ
1 महाराष्ट्र भारतातील ऊस उत्पादनाचा किती टक्के भाग उत्पादन करते?
A. 20-25%
B. 35-40%
C. 45-50%
D. 55-60%
✅ उत्तर: B — महाराष्ट्र भारतातील ऊस उत्पादनाचा 35-40% भाग उत्पादन करते, ज्यामुळे हा राज्य अग्रेसर आहे.
2 महाराष्ट्रातील कोणता जिल्हा सर्वोच्च ऊस उत्पादक आहे?
A. कोल्हापूर
B. सांगली
C. सातारा
D. सोलापूर
✅ उत्तर: A — कोल्हापूर महाराष्ट्रातील सर्वोच्च ऊस उत्पादक जिल्हा आहे, 35-40 लाख टन वार्षिक उत्पादन करतो.
3 ऊस शेतीसाठी आदर्श तापमान किती आहे?
A. 10-15°C
B. 15-20°C
C. 20-30°C
D. 30-40°C
✅ उत्तर: C — ऊस शेतीसाठी 20-30°C तापमान आदर्श आहे. 15°C पेक्षा कमी तापमान वृद्धी रोखते.
मागील वर्षांचे परीक्षा प्रश्न (PYQ)
📚
MPSC परीक्षा प्रश्न
लघु उत्तर
प्र. 1: महाराष्ट्र भारतातील ऊस उत्पादनात अग्रेसर कसा आहे? कारणे सांगा.
उत्तर: महाराष्ट्र भारतातील ऊस उत्पादनाचा 35-40% भाग उत्पादन करते. कारणे: (1) पश्चिम महाराष्ट्रातील काळी माती ऊस शेतीसाठी अनुकूल, (2) कृष्णा-कोयना नदीचे जलाशय पुरेशा पाणी देतात, (3) दक्षिण-पश्चिम मान्सून 1800-2200 मिमी पाऊस आणते, (4) 20-30°C तापमान ऊस वृद्धीसाठी आदर्श, (5) सिंचन नेटवर्क विकसित.
लघु उत्तर
प्र. 2: कोल्हापूर आणि सांगली जिल्ह्यांमध्ये ऊस उत्पादन का जास्त आहे?
उत्तर: (1) पंचगंगा आणि कृष्णा नदीचे खोरे — उपजाऊ काळी माती, (2) 1800-2200 मिमी पाऊस, (3) कृष्णा-कोयना जलाशय सिंचन सुविधा, (4) 20-30°C तापमान, (5) कोल्हापूरमध्ये 16 साखर कारखाने, सांगलीमध्ये 14 कारखाने — स्थानिक बाजार, (6) ऐतिहासिकदृष्ट्या ऊस शेती विकसित.
दीर्घ उत्तर
प्र. 3: महाराष्ट्रातील ऊस उद्योग शेतकरी आणि राज्य अर्थव्यवस्था दोन्हीसाठी महत्त्वाचा आहे. विश्लेषण करा.
उत्तर:
शेतकऱ्यांसाठी महत्त्व: (1) उच्च उत्पन्न — 80-90 टन/हेक्टर × 250-300 रु/टन = 2-2.7 लाख रु/हेक्टर, (2) स्थिर बाजार — साखर कारखाने खरीदी करतात, (3) पुनः कापणी — 2-3 वर्षे उत्पादन, (4) कर्ज सुविधा — बँका ऊस शेतीसाठी कर्ज देतात.
राज्य अर्थव्यवस्थेसाठी महत्त्व: (1) 160+ साखर कारखाने, (2) 15-20 लाख नोकरी, (3) साखर निर्यात — विदेशी मुद्रा अर्जन, (4) औद्योगिक विकास — अल्कोहल, कागद, रसायने, (5) ग्रामीण विकास — साखर कारखान्यांभोवती गावे विकसित होतात.
समस्या: जलसंकट, साखर कारखान्यांचे कर्ज, शेतकऱ्यांना देय विलंब.
शेतकऱ्यांसाठी महत्त्व: (1) उच्च उत्पन्न — 80-90 टन/हेक्टर × 250-300 रु/टन = 2-2.7 लाख रु/हेक्टर, (2) स्थिर बाजार — साखर कारखाने खरीदी करतात, (3) पुनः कापणी — 2-3 वर्षे उत्पादन, (4) कर्ज सुविधा — बँका ऊस शेतीसाठी कर्ज देतात.
राज्य अर्थव्यवस्थेसाठी महत्त्व: (1) 160+ साखर कारखाने, (2) 15-20 लाख नोकरी, (3) साखर निर्यात — विदेशी मुद्रा अर्जन, (4) औद्योगिक विकास — अल्कोहल, कागद, रसायने, (5) ग्रामीण विकास — साखर कारखान्यांभोवती गावे विकसित होतात.
समस्या: जलसंकट, साखर कारखान्यांचे कर्ज, शेतकऱ्यांना देय विलंब.
लघु उत्तर
प्र. 4: ऊस शेतीसाठी आवश्यक जलवायु परिस्थिती कोणत्या आहेत?
उत्तर: (1) तापमान: 20-30°C आदर्श, 15°C पेक्षा कमी वृद्धी रोखते, (2) पाऊस: 1500-2500 मिमी वार्षिक, (3) सूर्यप्रकाश: 12 महिने पुरेशा, (4) आर्द्रता: 60-80% सापेक्ष, (5) वृद्धीकाल: 12-18 महिने पूर्ण वृद्धीसाठी.
लघु उत्तर
प्र. 5: महाराष्ट्रातील ऊस उत्पादन पश्चिम भागात का केंद्रित आहे?
उत्तर: (1) काळी माती — पोषक द्रव्य समृद्ध, जलधारण क्षमता उच्च, (2) कृष्णा-कोयना नदीचे जलाशय — पुरेशा पाणी, (3) दक्षिण-पश्चिम मान्सून — 1800-2200 मिमी पाऊस, (4) 20-30°C तापमान, (5) सिंचन नेटवर्क विकसित, (6) साखर कारखाने स्थानिक — ऊस खरीदी सुविधाजनक.
Leave a Reply