उतार — पश्चिमेकडून पूर्वेकडे (नद्या पूर्ववाहिनी)
परिचय — पश्चिमेकडून पूर्वेकडे उतार
महाराष्ट्र पठार (दख्खन पठार) हा पश्चिमेकडून पूर्वेकडे उतार असलेला एक महत्त्वाचा भूआकृती विभाग आहे. सह्याद्रीच्या पूर्वेस स्थित या पठारावर पश्चिमेस 600-900 मीटर उंची असून पूर्वेकडे 300-450 मीटर पर्यंत हळूहळू उतार येतो. या उतारामुळे महाराष्ट्रातील सर्व प्रमुख नद्या पूर्वेकडे वाहतात आणि बंगालच्या उपसागरात मिळतात. हा उतार MPSC परीक्षेतील महाराष्ट्र पठाराचा सर्वाधिक महत्त्वाचा पहिलू आहे.
उतारामुळे निर्माण होणारे भूगोलीय परिणाम
- जल प्रवाह दिशा: सह्याद्री पर्वतांच्या पूर्वेस सर्व नद्या पूर्वेकडे वाहतात
- पठाराचा ढाल: सामान्य ढाल 1:100 ते 1:200 प्रमाणात पूर्वेकडे
- जलवहन क्षमता: पूर्ववाहिनी नद्या अधिक वेगाने वाहतात आणि अधिक गाळ वहन करतात
- कणिका निक्षेप: पूर्वेकडे उतार असल्याने मोठे कण पश्चिमेस आणि बारीक कण पूर्वेस जमा होतात
नद्या पूर्ववाहिनी — कारण आणि प्रभाव
महाराष्ट्र पठारावरील सर्व प्रमुख नद्या पूर्वेकडे वाहतात कारण पठाराचा मूलभूत उतार पश्चिमेकडून पूर्वेकडे आहे. हा उतार भूगर्भीय संरचना आणि सह्याद्रीच्या उत्थानामुळे निर्माण झाला आहे. पश्चिमेस सह्याद्री पर्वत उच्च असून पूर्वेस हळूहळू नीचांकित होत जाते.
पूर्ववाहिनी नद्यांचे कारण
सह्याद्री पर्वत पश्चिमेस उच्च असल्याने पठाराचा उतार पूर्वेकडे आहे.
दख्खन पठाराची बेसाल्ट संरचना पश्चिमेस जाड आणि पूर्वेस पातळ आहे.
पाणी नेहमी उच्च स्थानातून निम्न स्थानाकडे वाहते, म्हणून पूर्वेकडे वाहन होते.
भारतीय प्लेटच्या उत्थानामुळे पश्चिमेस अधिक उंची आणि पूर्वेस कमी उंची निर्माण झाली.
पूर्ववाहिनी नद्यांचे प्रभाव
| प्रभाव | विवरण | परिणाम |
|---|---|---|
| जल प्रवाह | सर्व नद्या बंगालच्या उपसागरात मिळतात | पूर्वी किनारे अधिक जलवहन |
| गाळ निक्षेप | पूर्वेकडे अधिक गाळ जमा होतो | डेल्टा निर्माण (गोदावरी, कृष्णा) |
| कणिका आकार | पश्चिमेस मोठे कण, पूर्वेस बारीक | विविध प्रकारची मृदा |
| जलशक्ती | पूर्वेकडे उतार असल्याने वेग अधिक | जलविद्युत शक्तीची संभावना |
| कृषी | पूर्वेकडे अधिक जल उपलब्ध | विदर्भ आणि मराठवाडा कृषी क्षेत्र |
प्रमुख नद्या आणि त्यांचे वाहन
महाराष्ट्र पठारावर पाच प्रमुख नद्या आहेत जे सर्व पूर्वेकडे वाहतात. या नद्यांचे उद्गम सह्याद्रीत किंवा पठारावर आहे आणि ते बंगालच्या उपसागरात मिळतात. प्रत्येक नदीचा वाहन क्षेत्र, लांबी आणि महत्त्व भिन्न आहे.
प्रमुख पूर्ववाहिनी नद्या
नद्यांचे वाहन क्षेत्र आणि महत्त्व
उतारामुळे निर्माण होणारी भू-आकृती
महाराष्ट्र पठारावरील पश्चिमेकडून पूर्वेकडे उतार विविध प्रकारच्या भू-आकृती निर्माण करतो. घाटी, कण्ठ, जलप्रपात, पठार आणि डेल्टा या सर्व भू-आकृती या उतारामुळे निर्माण होतात. उतारामुळे नद्यांचा वेग अधिक असल्याने अपरदन क्रिया अधिक तीव्र होती.
उतारामुळे निर्माण होणारी भू-आकृती
सह्याद्रीच्या पूर्वेस नद्यांनी खोल घाटी कोरून काढली आहेत. या घाट्यांची खोली 500-1000 मीटर पर्यंत आहे. भीमा घाट, कृष्णा घाट, गोदावरी घाट हे प्रसिद्ध घाटी आहेत. या घाट्यांमुळे वाहतूक कठीण आहे परंतु जलविद्युत शक्तीची संभावना अधिक आहे.
- भीमा घाट: पुणे जिल्ह्यातील सर्वाधिक खोल घाट
- कृष्णा घाट: सातारा जिल्ह्यातील प्रसिद्ध पर्यटन स्थळ
- गोदावरी घाट: नाशिक जिल्ह्यातील सर्वाधिक लांब घाट
जेथे नद्यांचा उतार अचानक बदलतो, तेथे जलप्रपात निर्माण होतात. महाराष्ट्रातील सर्वाधिक प्रसिद्ध जलप्रपात धुबगड (कोयना), अंजनेरी (भीमा), दुधसागर (मांडवी) हे आहेत. या जलप्रपातांचा उपयोग जलविद्युत उत्पादनासाठी होतो.
- धुबगड जलप्रपात: कोयना नदीवर, 568 मीटर उंचीचा
- अंजनेरी जलप्रपात: भीमा नदीवर, 130 मीटर उंचीचा
- दुधसागर जलप्रपात: मांडवी नदीवर, 310 मीटर उंचीचा
नद्या बंगालच्या उपसागरात मिळताना विशाल डेल्टा निर्माण करतात. गोदावरी डेल्टा, कृष्णा डेल्टा हे भारतातील सर्वाधिक उपजाऊ डेल्टा आहेत. या डेल्टांमध्ये नद्यांचा गाळ जमा होतो आणि अत्यंत उपजाऊ मृदा निर्माण होती.
- गोदावरी डेल्टा: 5000 किमी² क्षेत्रफळ, तांबूळ उत्पादन
- कृष्णा डेल्टा: 4000 किमी² क्षेत्रफळ, तांबूळ आणि गन्ना उत्पादन
महाराष्ट्र पठारचा मध्यवर्ती भाग अपेक्षाकृत सपाट आहे. या भागात बेसाल्ट खडक आहे आणि काळी मृदा आहे. या भागातील उतार हळूहळू असल्याने नद्या धीमे वाहतात आणि अधिक गाळ जमा होतो.
- पश्चिम महाराष्ट्र पठार: 600-800 मीटर उंची
- मराठवाडा पठार: 500-700 मीटर उंची
- विदर्भ पठार: 300-500 मीटर उंची
कृषी आणि जलवहन यांचे महत्त्व
महाराष्ट्र पठारावरील पूर्ववाहिनी नद्या कृषी आणि जलवहन यांचे मूल आधार आहेत. सिंचन, जलविद्युत, पाणी पुरवठा या सर्व गोष्टी या नद्यांवर अवलंबून आहेत. पठारावरील 80% लोकसंख्या या नद्यांच्या वाहन क्षेत्रात राहते.
कृषीचे महत्त्व
| क्षेत्र | प्रमुख नदी | मुख्य पीक | उत्पादन |
|---|---|---|---|
| पश्चिम महाराष्ट्र | कृष्णा, भीमा | तांबूळ, गन्ना | भारतातील 15% तांबूळ |
| मराठवाडा | गोदावरी, कृष्णा | कपास, ज्वार | भारतातील 20% कपास |
| विदर्भ | गोदावरी, वर्धा | कपास, संत्रा | भारतातील 30% कपास |
| खानदेश | तापी, नर्मदा | गन्ना, तांबूळ | भारतातील 10% गन्ना |
जलविद्युत शक्तीचे महत्त्व
सिंचन योजना
- कृष्णा नदी सिंचन: 2.5 दशलक्ष हेक्टर क्षेत्र सिंचित
- गोदावरी नदी सिंचन: 3 दशलक्ष हेक्टर क्षेत्र सिंचित
- भीमा नदी सिंचन: 1.5 दशलक्ष हेक्टर क्षेत्र सिंचित
- तापी नदी सिंचन: 0.8 दशलक्ष हेक्टर क्षेत्र सिंचित
परीक्षा प्रश्न आणि सारांश
इंटरेक्टिव्ह प्रश्न (MCQ)
पूर्वपरीक्षा प्रश्न (PYQ)
कृषी महत्त्व: या नद्यांचा पाणी सिंचनासाठी वापरला जातो. गोदावरी आणि कृष्णा नद्यांचे डेल्टा अत्यंत उपजाऊ आहेत. पश्चिम महाराष्ट्रात तांबूळ आणि गन्ना, मराठवाडा आणि विदर्भात कपास उत्पादन होते.
जलविद्युत महत्त्व: नद्यांचा उतार जलविद्युत उत्पादनासाठी आदर्श आहे. कोयना, शिवाजीसागर, भीमा प्रकल्प या महत्त्वाचे जलविद्युत प्रकल्प आहेत. महाराष्ट्र भारतातील दुसरा सर्वाधिक जलविद्युत उत्पादक राज्य आहे.
पाणी पुरवठा: नगरीकरण आणि औद्योगिकीकरणामुळे पाणी पुरवठ्याचे महत्त्व वाढले आहे. पुणे, नाशिक, अमरावती या शहरांना या नद्यांचा पाणी पुरवठा होतो.
कारण: भारतीय प्लेटच्या उत्थानामुळे पश्चिमेस सह्याद्री पर्वत उच्च झाला. दख्खन पठाराची बेसाल्ट संरचना पश्चिमेस जाड आणि पूर्वेस पातळ आहे. यामुळे पश्चिमेस 600-900 मीटर आणि पूर्वेस 300-450 मीटर उंची आहे.
भू-आकृती:
1. घाटी: सह्याद्रीच्या पूर्वेस नद्यांनी खोल घाटी कोरून काढली आहेत. भीमा घाट, कृष्णा घाट हे प्रसिद्ध आहेत.
2. जलप्रपात: जेथे उतार अचानक बदलतो, तेथे जलप्रपात निर्माण होतात. धुबगड, अंजनेरी जलप्रपात प्रसिद्ध आहेत.
3. डेल्टा: नद्या बंगालच्या उपसागरात मिळताना विशाल डेल्टा निर्माण करतात. गोदावरी आणि कृष्णा डेल्टा अत्यंत उपजाऊ आहेत.
4. पठार: मध्यवर्ती भाग अपेक्षाकृत सपाट आहे आणि बेसाल्ट खडकाने बनलेला आहे.
Leave a Reply