विदर्भाचे हवामान
विदर्भाचे हवामान — परिचय
विदर्भ हा महाराष्ट्राचा पूर्वीय भाग असून त्याचे हवामान अत्यंत खंडीय (Continental) स्वरूपाचे आहे. या प्रदेशात उन्हाळा अत्यंत उष्ण असून हिवाळा थंड असतो. वार्षिक तापमान श्रेणी (Annual Temperature Range) 25-30°C पर्यंत पोहोचते, जी कोंकणाच्या तुलनेत बरीच जास्त आहे. Rajasthan Govt Exam Preparation साठी विदर्भाचे हवामान हे महत्वाचे विषय आहे.
विदर्भाचे भौगोलिक स्थान
विदर्भ महाराष्ट्राच्या पूर्व आणि दक्षिण-पूर्व भागात स्थित आहे. यामध्ये नागपूर, अमरावती, अकोला, यवतमाळ, चंद्रपूर, गडचिरोली, वर्धा, वाशिम आणि बुलढाणा जिल्हे समाविष्ट आहेत. हा प्रदेश डेक्कन पठारावर स्थित असून समुद्रापासून 300-700 मीटर उंचीवर आहे. समुद्राच्या प्रभावापासून दूर असल्यामुळे हवामान अत्यंत खंडीय आहे.
खंडीय हवामानाची वैशिष्ट्ये
विदर्भाचे खंडीय हवामान अनेक विशिष्ट वैशिष्ट्यांनी ओळखले जाते. हे वैशिष्ट्ये प्रदेशाच्या भौगोलिक स्थानावर आणि समुद्रापासूनच्या अंतरावर अवलंबून असतात.
खंडीय हवामानाची मुख्य वैशिष्ट्ये
- तापमान श्रेणी जास्त: उन्हाळा आणि हिवाळा यांमध्ये तापमानात 25-30°C फरक असतो
- उन्हाळा अत्यंत उष्ण: मे महिन्यात तापमान 40-47°C पर्यंत पोहोचते
- हिवाळा थंड: जानेवारी महिन्यात किमान तापमान 5-15°C असते
- वर्षा कमी: विदर्भात वार्षिक वर्षा 750-1000 मिमी असते, जी कोंकणाच्या तुलनेत खूप कमी आहे
- हवेचा आर्द्रता कमी: उन्हाळ्यात हवेचा आर्द्रता 30-40% असतो
- मान्सूनचा प्रभाव कमी: दक्षिण-पश्चिम मान्सून कमजोर असतो
| वैशिष्ट्य | विदर्भ (खंडीय) | कोंकण (समुद्रीय) |
|---|---|---|
| तापमान श्रेणी | 25-30°C (जास्त) | 5-10°C (कमी) |
| उन्हाळ्यातील तापमान | 40-47°C | 30-35°C |
| हिवाळ्यातील तापमान | 5-15°C | 20-25°C |
| वार्षिक वर्षा | 750-1000 मिमी | 2000-3000 मिमी |
| समुद्रापासूनचे अंतर | 300-700 कि.मी. | 0-50 कि.मी. |
उन्हाळ्यातील तापमान आणि हवामान
विदर्भात मार्च ते मे महिन्यांमध्ये उन्हाळा अत्यंत तीव्र असतो. या काळात तापमान हळूहळू वाढत जाते आणि मे महिन्यात सर्वोच्च पातळीवर पोहोचते. नागपूर, चंद्रपूर, अकोला आणि यवतमाळ हे विदर्भातील सर्वाधिक उष्ण शहरे आहेत.
उन्हाळ्यातील तापमान विभाजन
उन्हाळ्यातील वारे आणि हवामान
उन्हाळ्यात विदर्भात उत्तर-पश्चिमेकडून गरम वारे वाहतात. या वारांना ‘लू’ म्हणतात. ही गरम आणि सुकी वारे दिवसभर वाहतात आणि तापमान आणखी वाढवतात. दुपारच्या 2-4 वाजेच्या वेळी तापमान सर्वोच्च असते.
- लू: गरम आणि सुकी वारे, तापमान 45-50°C पर्यंत वाढवते
- आर्द्रता: 20-40% असते, अत्यंत सुकी परिस्थिती
- वर्षा: उन्हाळ्यात वर्षा नगण्य असते
- धूळ तूफान: एप्रिल-मे महिन्यात धूळीचे तूफान आते
- सुखवा: तापमान वाढल्यामुळे पाणी सुकते आणि कुवे रिकामे होतात
- कृषी नुकसान: पिकांचे नुकसान होते आणि पशुधन मरते
- विद्युत संकट: उर्जेची मागणी वाढते
- आरोग्य समस्या: लू लागून मृत्यू होतात
हिवाळ्यातील तापमान आणि हवामान
विदर्भात नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी महिन्यांमध्ये हिवाळा असतो. या काळात तापमान हळूहळू कमी होत जाते आणि जानेवारी महिन्यात सर्वनिम्न पातळीवर पोहोचते. हिवाळा सुखवा असतो आणि हवा स्वच्छ असते.
हिवाळ्यातील तापमान विभाजन
हिवाळ्यातील वारे आणि हवामान
हिवाळ्यात विदर्भात उत्तर-पूर्वेकडून थंड वारे वाहतात. या वारांना ‘उत्तरी वारे’ किंवा ‘महाराष्ट्रीय वारे’ म्हणतात. हे वारे हिमालयातून आते आणि तापमान कमी करतात. हिवाळा सुखवा असतो, ढग नसतात आणि आकाश स्वच्छ असते.
| महिना | सर्वोच्च तापमान | किमान तापमान | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|---|
| नोव्हेंबर | 28°C | 18°C | सुखद हवामान |
| डिसेंबर | 22°C | 12°C | थंड वाढत आहे |
| जानेवारी | 20°C | 8°C | सर्वाधिक थंड |
| फेब्रुवारी | 25°C | 12°C | गरम होत आहे |
विदर्भाचे प्रमुख शहरे — तापमान तुलना
विदर्भातील विविध शहरांचे तापमान भिन्न असते. चंद्रपूर, नागपूर, अकोला आणि यवतमाळ हे सर्वाधिक उष्ण शहरे आहेत, तर गडचिरोली आणि वर्धा तुलनेने कमी उष्ण आहेत.
प्रमुख शहरांचे तापमान डेटा
नागपूर
विदर्भाचे हृदयचंद्रपूर
पूर्वीय विदर्भअकोला
उत्तरी विदर्भयवतमाळ
दक्षिणी विदर्भतापमान तुलना तक्ता
| शहर | उन्हाळ्यातील सर्वोच्च | हिवाळ्यातील किमान | तापमान श्रेणी | वार्षिक वर्षा |
|---|---|---|---|---|
| नागपूर | 45°C | 10°C | 35°C | 1100 मिमी |
| चंद्रपूर | 47°C | 8°C | 39°C | 950 मिमी |
| अकोला | 44°C | 12°C | 32°C | 800 मिमी |
| यवतमाळ | 45°C | 10°C | 35°C | 900 मिमी |
| गडचिरोली | 42°C | 12°C | 30°C | 1050 मिमी |
परीक्षा प्रश्न आणि सारांश
इंटरॅक्टिव्ह प्रश्न
मागील वर्षांचे परीक्षा प्रश्न
तापमान श्रेणी: विदर्भात 25-30°C, कोंकणात 5-10°C
उन्हाळा: विदर्भात 40-47°C, कोंकणात 30-35°C
हिवाळा: विदर्भात 5-15°C, कोंकणात 20-25°C
वार्षिक वर्षा: विदर्भात 750-1100 मिमी, कोंकणात 2000-3000 मिमी
कारण: विदर्भ समुद्रापासून दूर असून खंडीय हवामान असतो, तर कोंकण समुद्रसमीप असून समुद्राचा प्रभाव तापमान नियंत्रित करतो.
कृषीवर परिणाम: (1) पिकांचे नुकसान होते कारण पाणी सुकते. (2) मिट्टीचा आर्द्रता कमी होतो. (3) पशुधन मरते. (4) कुवे रिकामे होतात. (5) विद्युत संकट निर्माण होतो. (6) लू लागून मानवी मृत्यू होतात. यामुळे विदर्भात कृषी अत्यंत असुरक्षित आहे.
Leave a Reply