विनायक दामोदर सावरकर (1883–1966)
परिचय आणि प्रारंभिक जीवन
विनायक दामोदर सावरकर (1883–1966) हे भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीचे एक प्रभावशाली क्रांतिकारी नेता होते, ज्यांनी अभिनव भारत संघटना स्थापन केली आणि “1857 चा स्वातंत्र्ययुद्ध” या ऐतिहासिक कृतीचे लेखन केले. महाराष्ट्राच्या स्वातंत्र्य चळवळीतील त्यांचे योगदान अतुलनीय आहे.
प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण
सावरकर यांचा जन्म 19 मे 1883 रोजी सातारा जिल्ह्यातील भगूर गावात झाला. त्यांचे वडील दामोदर पंत सावरकर हे एक सम्मानित व्यक्तिमत्व होते. सावरकर यांनी पुणे आणि मुंबईमध्ये शिक्षण घेतले. त्यांचे राजकीय विचार तरुणपणीच विकसित झाले. महाविद्यालयीन काळात ते राष्ट्रवादी विचारांकडे आकर्षित झाले.
सावरकर यांनी फर्ग्यूसन कॉलेज, पुणे मधून शिक्षण पूर्ण केले. त्यानंतर ते लंडन गेले जेथे त्यांनी कायद्याचा अभ्यास केला. लंडनमधील प्रवासाचा त्यांच्या क्रांतिकारी विचारांवर गहरा प्रभाव पडला.
अभिनव भारत संघटना आणि क्रांतिकारी कार्यक्रम
सावरकर यांनी 1904 मध्ये अभिनव भारत संघटना स्थापन केली, जी भारतीय क्रांतिकारी चळवळीचे एक महत्त्वाचे संघटन ठरले. या संघटनेचा उद्देश ब्रिटिश राज्यापासून भारताचे संपूर्ण स्वातंत्र्य प्राप्त करणे होते.
अभिनव भारत संघटनेचे उद्देश आणि कार्यक्रम
- संघटनेचा नाम: अभिनव भारत — नवीन भारताचा अर्थ
- स्थापना वर्ष: 1904 मध्ये मुंबईमध्ये स्थापन
- मुख्य उद्देश: ब्रिटिश साम्राज्यविरुद्ध सशस्त्र क्रांती
- सदस्यता: युवा, शिक्षित आणि राष्ट्रवादी विचारांचे लोक
- कार्यपद्धती: गुप्त संघटना म्हणून कार्य करणे
क्रांतिकारी क्रियाकलाप
अभिनव भारत संघटनेचे सदस्य विविध क्रांतिकारी कार्यक्रमांमध्ये सक्रिय होते. चाफेकर बंधू, अनंत कान्हेरे, आणि मदनलाल धिंग्रा यांसारख्या क्रांतिकारींनी ब्रिटिश अधिकाऱ्यांविरुद्ध हिंसक कृत्ये केली. हे कृत्य भारतीय जनतेमध्ये राष्ट्रवादी भावना जागृत करण्यासाठी केली गेली.
“1857 चा स्वातंत्र्ययुद्ध” — ऐतिहासिक कृति
“1857 चा स्वातंत्र्ययुद्ध” हे सावरकर यांचे सर्वाधिक महत्त्वाचे साहित्यिक कार्य आहे. या ग्रंथामध्ये त्यांनी 1857 च्या विद्रोहाचे पुनर्मूल्यांकन केले आणि त्याला “स्वातंत्र्ययुद्ध” असे संबोधले, न की “विद्रोह” किंवा “बंड”.
ग्रंथाचे महत्त्व आणि विषय
ग्रंथाचे मुख्य विचार
सावरकर यांनी या ग्रंथामध्ये 1857 च्या विद्रोहाचे पुनर्विश्लेषण केले. त्यांचे मुख्य तर्क असे होते:
- स्वातंत्र्ययुद्ध म्हणून परिभाषा: 1857 हा केवळ सैन्य विद्रोह नव्हे, तर संपूर्ण भारतीय जनतेचा स्वातंत्र्य संग्राम होता
- राष्ट्रीय चेतना: या विद्रोहामध्ये भारतीय राष्ट्रीय चेतनेचे प्रथम प्रकटीकरण दिसून आले
- सर्वसमावेशक भाग: विविध धर्म, जाती आणि क्षेत्रातील लोकांनी या विद्रोहात भाग घेतला
- ब्रिटिश दमन: ब्रिटिशांनी या विद्रोहाचे क्रूर दमन केले
ग्रंथाचे प्रकाशन आणि प्रतिबंध
या ग्रंथाचे प्रथम प्रकाशन 1909 मध्ये इंग्रजीमध्ये झाले. ब्रिटिश सरकारने या ग्रंथाचे प्रकाशन आणि वितरण प्रतिबंधित केले. मराठी अनुवाद 1908 मध्ये प्रकाशित झाले. या ग्रंथाचे अनेक भाषांमध्ये अनुवाद झाले आणि ते भारतीय क्रांतिकारी चळवळीचे एक महत्त्वाचे दस्तऐवज बनले.
अंदमान कारावास आणि काळापानी
सावरकर यांचे जीवनचरित्र अंदमान कारावासाशिवाय अपूर्ण आहे. 1910 मध्ये त्यांची अटक झाली आणि त्यांना काळापानी (अंदमान) मध्ये 50 वर्षांचा कारावास सजा देण्यात आली. या कारावासाचा अनुभव सावरकर यांचे जीवन बदलून देणारा होता.
अटक आणि खटला
सावरकर यांची अटक 1910 मध्ये झाली. त्यांच्यावर नाशिक षड्यंत्र खटल्यामध्ये राजद्रोहाचे आरोप होते. ब्रिटिश सरकारने त्यांना 50 वर्षांचा कारावास सजा दिली. हा खटला “नाशिक षड्यंत्र खटला” (1910) म्हणून ओळखला जातो.
| घटना | वर्ष | विवरण |
|---|---|---|
| अटक | 1910 | नाशिक षड्यंत्र खटल्यामध्ये अटक |
| खटला | 1910–1911 | नाशिक षड्यंत्र खटला — राजद्रोहाचे आरोप |
| सजा | 1911 | 50 वर्षांचा काळापानी कारावास |
| कारावास | 1911–1921 | अंदमान (सेलुलर जेल) मध्ये 10 वर्षे |
| मुक्ती | 1921 | सशर्त मुक्ती — राजकीय कैद |
अंदमान कारावासाचे अनुभव
सावरकर यांना अंदमानच्या प्रसिद्ध सेलुलर जेल (काळा पानी) मध्ये कारावास भोगावा लागला. या जेलीतील परिस्थिती अत्यंत कठोर होती. कैदींना कठोर श्रम, अपुरी खाद्य आणि वैद्यकीय सुविधा मिळत नव्हती.
- सेलुलर जेल: अंदमानमधील सर्वाधिक कुख्यात जेल
- कारावास अवधी: 1911–1921 (10 वर्षे अंदमानमध्ये)
- कठोर परिस्थिती: हाती-कुदाळीचे काम, अपुरी खाद्य, रोग
- शारीरिक क्षति: सावरकर यांचे आरोग्य गंभीरपणे खराब झाले
- मानसिक शक्ती: तथापि, त्यांनी मानसिक दृढता कायम ठेवली
सशर्त मुक्ती आणि राजकीय कैद
1921 मध्ये सावरकर यांना सशर्त मुक्ती देण्यात आली. तथापि, त्यांच्यावर कठोर निर्बंध लागू केले गेले. त्यांना राजकीय कैद म्हणून रत्नागिरी (महाराष्ट्र) मध्ये नजरबंद ठेवण्यात आले. 1937 पर्यंत त्यांच्यावर विविध निर्बंध होते.
मुक्तीनंतरचा जीवन आणि राजकीय विचार
सावरकर यांची मुक्ती 1921 मध्ये झाली, परंतु त्यांचे जीवन पूर्ण स्वतंत्र नव्हते. त्यानंतरचे वर्षे त्यांचे राजकीय विचार विकसित होण्याचे काल होते. त्यांनी हिंदू महासभेचे नेतृत्व केले आणि राष्ट्रवादी विचारांचे प्रचार केला.
राजकीय विचारांचा विकास
अंदमान कारावासानंतर सावरकर यांचे राजकीय विचार बदलले. त्यांनी हिंदू महासभा (Hindu Mahasabha) मध्ये सक्रिय भूमिका घेतली. त्यांचे विचार हिंदू राष्ट्रवाद आणि सांस्कृतिक राष्ट्रवादावर केंद्रित होते.
- संघटनेचा उद्देश: हिंदू समाजाचे संगठन आणि राष्ट्रीय चेतना जागृत करणे
- सावरकर यांची भूमिका: 1937 पासून हिंदू महासभेचे अध्यक्ष
- विचारधारा: हिंदू राष्ट्रवाद, सांस्कृतिक राष्ट्रवाद
- राजकीय कार्यक्रम: भारतीय संस्कृती आणि परंपरेचे संरक्षण
- विवाद: त्यांचे विचार साम्प्रदायिक असल्याचा आरोप
साहित्य आणि लेखन
सावरकर यांनी अंदमान कारावासानंतर विविध विषयांवर लेखन केले. त्यांचे प्रमुख कार्य:
- “हिंदुत्व” (1923): हिंदू राष्ट्रवादाचा दर्शन
- “मराठ्याचा उत्कर्ष” (1925): मराठी इतिहास आणि संस्कृती
- काव्य संग्रह: राष्ट्रवादी विषयांवर काव्ये
- ऐतिहासिक ग्रंथ: भारतीय इतिहास आणि संस्कृतीवर विविध कृती
विवाद आणि आलोचना
सावरकर यांचे विचार आणि कार्यक्रम विवादास्पद होते. त्यांच्यावर साम्प्रदायिक विचारांचा प्रचार करण्याचा आरोप होता. महात्मा गांधीच्या हत्येमध्ये नाथूराम गोडसे (जो हिंदू महासभेशी संबंधित होता) यांचा समावेश होता, ज्यामुळे सावरकर यांच्यावर गंभीर आरोप झाले. तथापि, सावरकर यांचे समर्थक असे मानतात की त्यांचे विचार राष्ट्रवादी होते, साम्प्रदायिक नव्हते.
मृत्यू आणि वारसा
सावरकर यांचा मृत्यू 26 फेब्रुवारी 1966 रोजी मुंबईमध्ये झाला. त्यांचे जीवन 83 वर्षांचे होते. त्यांचा वारसा भारतीय क्रांतिकारी चळवळ आणि राष्ट्रवादी विचारांमध्ये अमिट आहे. त्यांचे साहित्य आणि विचार आज भी भारतीय राजकारणामध्ये प्रभावशाली आहेत.
Leave a Reply