महाराष्ट्र शासनाच्या कल्याणकारी योजना — Content Structure

1 कल्याणकारी योजनांचा परिचय व शासकीय चौकट

12 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• कल्याणकारी राज्याची संकल्पना — डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर व राज्यघटनेतील मार्गदर्शक तत्त्वे (भाग IV), अनुच्छेद 38–48
• राज्याच्या धोरण निर्देशक तत्त्वांचा आधार — अनुच्छेद 41 (काम, शिक्षण, सार्वजनिक सहाय्याचा अधिकार)
• महाराष्ट्र राज्याची स्थापना 1 मे 1960 — कल्याण धोरणाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी
• पंचवार्षिक योजना (1951–2017) ते NITI आयोग — राज्याचे नियोजन व वाटप
• राज्य वार्षिक योजना (State Annual Plan) — महाराष्ट्र नियोजन विभाग, वित्त विभाग यांची भूमिका
• केंद्र पुरस्कृत योजना (CSS) — 60:40, 90:10, 75:25 या वाटप प्रमाणानुसार राज्याचा हिस्सा
• राज्य पुरस्कृत योजना (SSS) — 100% राज्य निधीतून चालणाऱ्या योजना
• JAAG (Joint Annual Action Plan) — जिल्हा स्तरीय योजना आखणी
• महाराष्ट्र शासन राजपत्र — योजनांची अधिसूचना व GR (Government Resolution) प्रणाली
• MRSAC (Maharashtra Remote Sensing Application Centre) — योजना लाभार्थी ओळख व देखरेख
• SDG (शाश्वत विकास उद्दिष्टे 2030) — महाराष्ट्राची 17 SDGs शी सांगड
• Right-based Approach to Welfare — MGNREGS, RTE, RTF यांद्वारे हक्काधिष्ठित दृष्टिकोन

2 शासकीय योजनांचे वर्गीकरण व अंमलबजावणी यंत्रणा

11 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• योजनांचे वर्गीकरण — लक्ष्य गट (महिला, मुले, शेतकरी, SC/ST, अपंग, वृद्ध) नुसार
• क्षेत्रीय वर्गीकरण — सामाजिक, आर्थिक, पायाभूत सुविधा, पर्यावरण
• DBT (Direct Benefit Transfer) — आधार-लिंक्ड योजनांमध्ये थेट लाभ हस्तांतरण, महाराष्ट्रात 2013 पासून
• जिल्हा परिषद, पंचायत समिती व ग्रामपंचायत — त्रिस्तरीय यंत्रणेद्वारे योजना अंमलबजावणी
• महाराष्ट्र महामंडळे — SC, ST, OBC, इतर समाजांसाठी स्वतंत्र महामंडळे
• आधार-UIDAI एकत्रीकरण — लाभार्थी सत्यापन, डुप्लिकेशन रोखणे
• ई-अनुदान प्रणाली — महाराष्ट्रातील शिष्यवृत्ती व अनुदानांसाठी ऑनलाइन पोर्टल
• CSC (Common Service Centre) — ग्रामीण भागात योजना नोंदणी केंद्रे
• सेवा हमी कायदा 2015 — विनिर्दिष्ट वेळेत शासकीय सेवा पुरवण्याची हमी
• जन सुनवाई व लोकपाल — तक्रार निवारण यंत्रणा
• महाराष्ट्र आर्थिक सर्वेक्षण — वार्षिक योजना मूल्यांकन दस्तऐवज

3 महिला व बाल विकास योजना

13 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• माझी कन्या भाग्यश्री योजना — मुलींसाठी ₹50,000 विमा, 2016 मध्ये सुरू, BPL कुटुंबांसाठी
• लेक लाडकी योजना — 2023 मध्ये शुभमंगल योजना व माझी कन्या भाग्यश्री एकत्र, मुलीच्या जन्मापासून ते 18 वर्षांपर्यंत ₹1,01,000 एकूण लाभ
• महिला बचत गट (SHG) — महाराष्ट्रात 3.5 लाखांहून अधिक बचत गट, माविम (MAVIM) संस्थेद्वारे समन्वय
• ICDS (Integrated Child Development Services) — अंगणवाडी केंद्रे, 6 सेवा, 0-6 वयोगटातील मुले
• पोषण अभियान (राष्ट्रीय पोषण मिशन) 2018 — कुपोषण 2% कमी करण्याचे उद्दिष्ट
• बेटी बचाओ बेटी पढाओ — महाराष्ट्रात लिंग गुणोत्तर सुधारणासाठी, बीड, सोलापूर जिल्ह्यांवर विशेष लक्ष
• वन स्टॉप सेंटर (सखी) — हिंसाग्रस्त महिलांसाठी 24×7 सेवा केंद्र, जिल्हा रुग्णालयांशी जोडलेले
• उज्ज्वला योजना — महिला तस्करी रोखण्यासाठी, पुनर्वसन व संरक्षण
• महिला आर्थिक विकास महामंडळ (MAVIM) — SHG बळकटीकरण, मायक्रोफायनान्स
• PM मातृ वंदना योजना (PMMVY) — पहिल्या जन्मासाठी ₹5,000 प्रोत्साहन, DBT द्वारे
• जननी सुरक्षा योजना — संस्थात्मक प्रसूतीला प्रोत्साहन, ग्रामीण महाराष्ट्रात ₹700 प्रसूतीनंतर रोख
• महिला व बालविकास विभाग (WCDD) — नाशिक, पुणे, मुंबई येथे विभागीय कार्यालये
• बाल संरक्षण योजना — POCSO कायदा 2012, CWC (Child Welfare Committee), बाल गृह

4 अनुसूचित जाती, जमाती व इतर मागासवर्गीय कल्याण योजना

14 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• अनुसूचित जाती उपयोजना (SCSP) — राज्याच्या एकूण योजना निधीच्या 13% SC लोकसंख्येच्या प्रमाणात वाटप
• आदिवासी उपयोजना (TSP) — 9.35% आदिवासी लोकसंख्येच्या प्रमाणात निधी वाटप, 15 आदिवासी जिल्ह्यांसाठी
• डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाश्वेत शिष्यवृत्ती — SC विद्यार्थ्यांसाठी परदेश उच्च शिक्षण शिष्यवृत्ती
• महाज्योती (Mahajoythi) — OBC, VJNT, SBC विद्यार्थ्यांसाठी महाराष्ट्र आर्थिक विकास महामंडळ
• महाराष्ट्र SC फायनान्स महामंडळ — उद्योग व स्वयंरोजगारासाठी कर्ज
• महाराष्ट्र ST महामंडळ (TRDCM) — आदिवासींसाठी कर्ज, उद्योग, प्रशिक्षण
• शबरी घरकुल योजना — आदिवासी कुटुंबांसाठी घरे, 2023-24 मध्ये 1.25 लाख घरांचे उद्दिष्ट
• बिरसा मुंडा कृषी क्रांती योजना — आदिवासी शेतकऱ्यांना सिंचन सुविधा, ₹2.50 लाख अनुदान
• मातंग समाज विकास — विमुक्त जाती (VJ), भटक्या जमाती (NT) कल्याण
• डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर अनुसूचित जाती आवास योजना — शहरी SC कुटुंबांसाठी घरे
• पोस्ट मॅट्रिक शिष्यवृत्ती — SC/ST विद्यार्थ्यांसाठी 11वी ते पदव्युत्तर शिक्षण शुल्क माफी
• आश्रम शाळा योजना — आदिवासी मुलांसाठी राज्य चालित 550+ निवासी शाळा
• सारथी (Sarthi) — मराठा समाजातील विद्यार्थ्यांसाठी स्पर्धा परीक्षा प्रशिक्षण व शिष्यवृत्ती
• VJNT, OBC व SBC कल्याण विभाग — स्वतंत्र विभाग, 2012 पासून कार्यरत

5 शेतकरी व कृषी कल्याण योजना

14 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• PM किसान सन्मान निधी — ₹6,000/वर्ष तीन हप्त्यांत, महाराष्ट्रात 1.3 कोटी शेतकरी लाभार्थी
• मागेल त्याला शेततळे योजना — शेतकऱ्यांना शेततळ्यासाठी 100% अनुदान, 2016 पासून
• गोपीनाथ मुंडे शेतकरी अपघात विमा योजना — शेतकरी मृत्यू/अपंगत्वासाठी ₹2 लाख विमा
• महात्मा जोतिराव फुले शेतकरी कर्जमुक्ती योजना 2019 — ₹2 लाखपर्यंत कर्जमाफी, 34 लाख शेतकरी लाभार्थी
• PM फसल विमा योजना (PMFBY) — खरीप व रब्बी पिकांसाठी कमी प्रीमियमवर विमा
• PM कृषी सिंचन योजना (PMKSY) — प्रति थेंब अधिक पीक, ठिबक व तुषार सिंचनाला अनुदान
• नानाजी देशमुख कृषी संजीवनी योजना (PoCRA) — विदर्भ, मराठवाड्यातील 5142 गावांमध्ये हवामान अनुकूल शेती, जागतिक बँक सहाय्य ₹4000 कोटी
• मुख्यमंत्री शाश्वत कृषी सिंचन योजना — 5 एकरपर्यंत वीज जोडणीत शेतकऱ्यांना सहाय्य
• शेतकरी उत्पादक कंपन्या (FPC) — सामूहिक शेती व बाजारपेठ, महाराष्ट्रात 4000+ FPCs
• कांदा, टोमॅटो निर्यात अनुदान — नाशिक, अहमदनगरमधील शेतकऱ्यांसाठी तात्पुरती निर्यात प्रोत्साहन योजना
• ई-पीक पाहणी — डिजिटल क्षेत्र सर्वेक्षण, पीकनिहाय नोंदी, मोबाइल अॅप
• ATMA (Agricultural Technology Management Agency) — जिल्हास्तरीय कृषी विस्तार सेवा
• PM कुसुम योजना — शेतकऱ्यांसाठी सौर पंप, महाराष्ट्रात 1 लाख सौर पंपांचे उद्दिष्ट
• वसंतराव नाईक शेतीनिष्ठ शेतकरी पुरस्कार — कृषी क्षेत्रातील उत्कृष्ट शेतकऱ्यांना राज्य पुरस्कार

6 आरोग्य, पोषण व स्वच्छता योजना

13 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• महात्मा ज्योतिराव फुले जन आरोग्य योजना (MJPJAY) — ₹5 लाख आरोग्य विमा, 971 प्रकारच्या उपचारांसाठी, BPL व शेतकरी कुटुंबे
• PM जन आरोग्य योजना (आयुष्मान भारत) — केंद्र-राज्य MJPJAY शी एकत्रित, ₹5 लाख विमा, 2 कोटी+ लाभार्थी
• राष्ट्रीय आरोग्य अभियान (NHM) — मातामृत्यू, बालमृत्यू दर घटवण्याचे उद्दिष्ट, PHC, उप-केंद्र बळकटीकरण
• जननी शिशु सुरक्षा योजना — सरकारी रुग्णालयात मोफत प्रसूती, रक्त, औषधे, रुग्णवाहिका
• राष्ट्रीय बाल स्वास्थ्य कार्यक्रम (RBSK) — 0-18 वयोगटातील मुलांची चार D साठी तपासणी (Defects, Diseases, Deficiencies, Developmental delays)
• मिशन इंद्रधनुष — लसीकरण कव्हरेज 90%+ साठी, 12 लसी, वंचित मुले व गर्भवती महिला
• स्वच्छ भारत मिशन ग्रामीण — महाराष्ट्र ODF (Open Defecation Free) राज्य 2018 — 1.68 कोटी शौचालये बांधली
• स्वच्छ भारत मिशन नागरी — महाराष्ट्रातील 413 नागरी स्थानिक स्वराज संस्था ODF घोषित
• राज्य मानसिक आरोग्य प्राधिकरण (SMHA) — मानसिक आरोग्य कायदा 2017 अंतर्गत स्थापन
• हिरवाई अभियान — कुपोषण निर्मूलन, शालेय पोषण आहार, ICDS अंतर्गत
• जल जीवन मिशन — ग्रामीण घरांना नळ पाणी जोडणी, महाराष्ट्रात 2024 पर्यंत 100% ध्येय
• PM TB मुक्त भारत अभियान — 2025 पर्यंत क्षयरोग निर्मूलन, निक्षय पोषण योजना ₹500/मास
• नमो योगी योजना — सार्वजनिक आरोग्य केंद्रांत योग व आयुर्वेद उपचार

7 शिक्षण, कौशल्य विकास व रोजगार योजना

13 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• समग्र शिक्षा अभियान — RTE 2009 अंमलबजावणी, शाळाबाह्य मुले शोधणे, दर्जा सुधारणा
• PM SHRI Schools — 2022 मध्ये सुरू, महाराष्ट्रात 940 शाळा उच्च दर्जाच्या करण्याचे उद्दिष्ट
• डिजिटल महाराष्ट्र — शाळांमध्ये संगणक, इंटरनेट, स्मार्ट बोर्ड
• महाराष्ट्र राज्य शिक्षण मंडळ (MSBSHSE) — शालेय परीक्षा, SSC-HSC नियंत्रण
• शिष्यवृत्ती योजना — राज्य शिष्यवृत्ती परीक्षा (इ.5, इ.8), मेरिट शिष्यवृत्ती
• मुलींसाठी मोफत उच्च शिक्षण — कुणबी, OBC, SC, ST, NT मुलींसाठी पदवी शिक्षण शुल्कमाफी
• PM कौशल्य विकास योजना (PMKVY) — ITI, कौशल्य केंद्रे, महाराष्ट्रात 50 लाख युवकांचे प्रशिक्षण ध्येय
• महाराष्ट्र राज्य कौशल्य विकास सोसायटी (MSSDS) — राज्यस्तरीय कौशल्य धोरण अंमलबजावणी
• रोजगार व स्वयंरोजगार मार्गदर्शन केंद्रे — 38 जिल्ह्यांत 76 केंद्रे
• PM रोजगार निर्मिती कार्यक्रम (PMEGP) — उद्योजकांना ₹25 लाखपर्यंत कर्ज व 15-35% अनुदान
• मुद्रा योजना (MUDRA) — शिशू ₹50,000, किशोर ₹5 लाख, तरुण ₹10 लाख कर्ज; महाराष्ट्रात 2022-23 मध्ये ₹42,000 कोटी वितरण
• महाराष्ट्र ITI उन्नयन — 427 शासकीय ITI, ट्रेड अपग्रेडेशन, कॅम्पस प्लेसमेंट
• स्टार्टअप महाराष्ट्र — 2017 मध्ये सुरू, ₹100 कोटी Seed Fund, 5000+ स्टार्टअप मान्यता

8 गृहनिर्माण, अन्नसुरक्षा व सामाजिक सुरक्षा योजना

12 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• PM आवास योजना ग्रामीण (PMGAY) — BPL कुटुंबांना ₹1.20 लाख (मैदानी) अनुदान, महाराष्ट्रात 15 लाख घरे पूर्ण 2022 पर्यंत
• PM आवास योजना शहरी (PMAY-U) — क्रेडिट लिंक्ड सबसिडी, सरकारी जमिनीवर घरे, महाराष्ट्रात 7 लाख घरे मंजूर
• राष्ट्रीय अन्नसुरक्षा कायदा 2013 (NFSA) — महाराष्ट्रात 7.16 कोटी लाभार्थी, ₹1-3/किलो धान्य
• राज्य अन्न योजना — NFSA बाहेरील कुटुंबांना महाराष्ट्र शासनाची स्वतंत्र मोफत धान्य योजना
• शिधापत्रिका (Ration Card) — पिवळी (BPL), केशरी, अंत्योदय, अन्नपूर्णा — ई-POS मशीनवर बायोमेट्रिक वितरण
• PM जनधन योजना — महाराष्ट्रात 3.5 कोटी जनधन खाती, ₹10,000 ओव्हरड्राफ्ट सुविधा
• PM सुरक्षा विमा योजना (PMSBY) — ₹2 लाख अपघात विमा, ₹12/वर्ष प्रीमियम
• PM जीवनज्योती विमा योजना (PMJJBY) — ₹2 लाख जीवन विमा, ₹436/वर्ष
• PM श्रमयोगी मानधन योजना — असंघटित कामगारांसाठी ₹3,000/माह पेन्शन, 60 वर्षानंतर
• अटल पेन्शन योजना (APY) — 18-40 वयोगटातील नागरिकांसाठी ₹1000-5000 पेन्शन
• राज्य इंदिरा गांधी वृद्धापकाळ निवृत्तीवेतन — 60+ वर्षे वयाच्या BPL कुटुंबांना ₹600/माह
• संजय गांधी निराधार अनुदान योजना — निराधार, अपंग, विधवा महिलांना ₹600/माह

9 ग्रामीण व नागरी विकास योजना

12 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• MGNREGS (महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी) — 100 दिवस हमी रोजगार, महाराष्ट्रात 2022-23 मध्ये ₹7000 कोटी व्यय
• आदर्श ग्राम योजना (SAGY) — खासदार दत्तक ग्राम योजना, महाराष्ट्रात 288 सांसदांद्वारे ग्राम दत्तक
• महाराष्ट्र ग्राम सामाजिक परिवर्तन अभियान — ग्रामपंचायत स्तरावर 26 सामाजिक बदल उद्दिष्टे
• जलयुक्त शिवार अभियान — 2015-19 दरम्यान 25,000 गावांत जलसंधारण, ₹9,000 कोटी व्यय
• PM Gram Sadak Yojana (PMGSY) — ग्रामीण रस्ते, 500+ लोकवस्तीसाठी; महाराष्ट्रात 18,000+ km रस्ते
• AMRUT (अटल मिशन फॉर रिजुव्हिनेशन अँड अर्बन ट्रान्सफॉर्मेशन) — 44 महाराष्ट्र शहरांमध्ये पाणी, सांडपाणी, हरित क्षेत्र
• स्मार्ट सिटी मिशन — पुणे, नागपूर, नाशिक, ठाणे, अमरावती, औरंगाबाद (6 महाराष्ट्र शहरे)
• PM SVANidhi — फेरीवाले व रस्त्यावरील विक्रेत्यांना ₹10,000 ते ₹50,000 कर्ज
• RERA (Real Estate Regulatory Authority) MahaRERA — महाराष्ट्रात 2017 मध्ये स्थापन, ग्राहक संरक्षण
• मुख्यमंत्री ग्राम सड़क योजना — राज्य निधीतून 250-500 लोकसंख्येच्या वाड्यांना जोडणारे रस्ते
• महाराष्ट्र सुवर्ण जयंती नगरोत्थान योजना — नागरी स्थानिक स्वराज संस्थांना पायाभूत निधी
• नागरी बेघर कल्याण — रेनबसेरा, निवारा केंद्रे, नागरी बेघर धोरण 2019

10 पाणी, ऊर्जा व पर्यावरण योजना

11 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• जल जीवन मिशन — 2024 पर्यंत महाराष्ट्रातील 1.45 कोटी ग्रामीण घरांना नळ जोडणी, 95% प्रगती 2023 पर्यंत
• वॉटरशेड विकास कार्यक्रम — IWMP (Integrated Watershed Management Programme), मराठवाडा, विदर्भात प्राधान्य
• MSEDCL सोलर पंप योजना — कृषी ग्राहकांसाठी, अकृषी फीडर वेगळे करणे (AGRICOLA)
• मुख्यमंत्री सौर कृषी वाहिनी योजना 2.0 — 30% सवलतीने शेतकऱ्यांना दिवसा वीज, 2025 पर्यंत
• महाराष्ट्र हरित ऊर्जा धोरण 2023 — 2030 पर्यंत 54,000 MW नवीकरणीय ऊर्जा
• नमामि गोदावरी — गोदावरी नदी स्वच्छता मिशन, 7 जिल्हे, ₹1,000 कोटी
• महाराष्ट्र वृक्षलागवड अभियान — 2017 मध्ये 50 कोटी वृक्ष लागवड, गिनीज विक्रम
• MPCB (महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ) — औद्योगिक प्रदूषण नियंत्रण, रिव्हर पोलिसिंग
• डोंगरी जल व्यवस्थापन — कोयना, उजनी, जायकवाडी धरण व्यवस्थापन
• उजनी धरण मत्स्यव्यवसाय — 7 जिल्ह्यांतील मच्छीमारांना उत्पन्न, FISHERIES विकास
• EV धोरण महाराष्ट्र 2021 — इलेक्ट्रिक वाहन खरेदीवर ₹2.5 लाख अनुदान, चार्जिंग नेटवर्क

11 वित्तीय समावेशन, बचत व उद्योजकता योजना

11 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• PM जनधन योजना (PMJDY) — शून्य शिल्लक खाती, RuPay डेबिट कार्ड, ₹2 लाख अपघात विमा
• नाबार्ड (NABARD) — ग्रामीण पायाभूत विकास निधी (RIDF), SHG-Bank Linkage Programme
• महाराष्ट्र बचत गट क्रेडिट लिंकेज — 3 वर्षांच्या बचत गटांना ₹5 लाखपर्यंत बँक कर्ज
• स्टॅण्ड अप इंडिया — SC/ST व महिला उद्योजकांना ₹10 लाख ते ₹1 कोटी कर्ज
• PM विश्वकर्मा योजना 2023 — 18 पारंपरिक व्यवसायांसाठी ₹3 लाख कर्ज, कौशल्य प्रशिक्षण
• उद्योग आधार — MSME नोंदणी, महाराष्ट्रात 25 लाख+ MSME नोंदणी
• नवउद्यमी मित्र — स्टार्टअपसाठी सिंगल विंडो क्लिअरन्स, महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ (MIDC)
• Mahaswayam Portal — रोजगार, शिक्षण, कौशल्य एकाच पोर्टलवर, mahajobs.maharashtra.gov.in
• महाराष्ट्र कोस्टल झोन मॅनेजमेंट — मत्स्यव्यवसाय उद्योजकांसाठी
• बँक सखी योजना — ग्रामीण महिलांद्वारे बँकिंग सेवा, प्रत्येकीला ₹4000/माह मानधन
• PM ई-बस सेवा — नागरी परिवहनात इलेक्ट्रिक बस, महाराष्ट्रात 5,150 इलेक्ट्रिक बस ऑर्डर

12 केंद्र-राज्य संयुक्त योजना व केंद्र पुरस्कृत योजना

12 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• केंद्र पुरस्कृत योजनांचे प्रकार — Core of Core (100% केंद्र), Core (60:40), Optional (flexi fund)
• NRLM (दीनदयाल अंत्योदय योजना-राष्ट्रीय ग्रामीण उपजीविका) — SHG बळकटीकरण, आजीविका सुधारणा
• NULM (राष्ट्रीय शहरी उपजीविका अभियान) — शहरी गरिबांसाठी कौशल्य, SHG, बेघर आश्रय
• PM Gram Awaas Yojana 2.0 (2024 ते 2029) — 2 कोटी ग्रामीण घरे, महाराष्ट्राचा वाटा 2.5 लाख
• भारत निर्माण — ग्रामीण पायाभूत सुविधा, PMGSY, RAJIV Gandhi Grameen Vidyutikaran
• राष्ट्रीय सामाजिक सहाय्यता कार्यक्रम (NSAP) — वृद्ध, विधवा, अपंग पेन्शन; 5 घटक
• सर्वशिक्षा अभियान → समग्र शिक्षा — 2018 मध्ये एकत्रीकरण, शाळा दर्जा, शिक्षक प्रशिक्षण
• राष्ट्रीय पेयजल व स्वच्छता मिशन — SBM, JJM एकत्रित नियोजन
• PM Poshan (पूर्वीचे MDM) — शालेय पोषण आहार, मनुष्यबळ विकास मंत्रालय
• PMAY (क्रेडिट लिंक्ड सबसिडी) — EWS, LIG, MIG-I, MIG-II गृहकर्जावर 3-6.5% व्याज सवलत
• 14वा, 15वा वित्त आयोग — स्थानिक संस्थांसाठी निधी, महाराष्ट्राचा हिस्सा व वापर
• राज्य विकास योजना निधी (SDP) — राज्य बजेटमधून कल्याणकारी विभागांसाठी वाटप

13 अपंग, वृद्ध व अल्पसंख्याक कल्याण योजना

11 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• दिव्यांगजन हक्क कायदा 2016 — 21 प्रकारचे अपंगत्व, 4% आरक्षण सरकारी नोकऱ्यांमध्ये
• सुगम्य भारत अभियान (Accessible India) — सार्वजनिक ठिकाणे, वाहतूक, डिजिटल अॅक्सेस
• महाराष्ट्र दिव्यांग वित्त व विकास महामंडळ — कर्ज, स्वयंरोजगार, प्रशिक्षण
• ADIP योजना — दिव्यांगांना सहाय्यक उपकरणे (कृत्रिम अवयव, श्रवणयंत्र, व्हीलचेअर)
• वय-संबंधित राष्ट्रीय धोरण — NSAP अंतर्गत वृद्ध पेन्शन, वयोश्रेष्ठ सम्मान
• बहुउद्देशीय वृद्धाश्रम योजना — महाराष्ट्रातील जिल्हा रुग्णालयांशी संलग्न
• अल्पसंख्याक कल्याण विभाग — मौलाना आझाद शिक्षण फाउंडेशन शिष्यवृत्ती, PM नया सवेरा
• नई मंजिल योजना — अल्पसंख्याक समाजातील सोडलेल्या शाळांतील तरुणांसाठी शिक्षण व कौशल्य
• Pradhan Mantri Jan Vikas Karyakram (PMJVK) — अल्पसंख्याक बहुल क्षेत्रांत पायाभूत सुविधा
• हज सबसिडी — केंद्र शासनाची हज यात्रेसाठी आर्थिक मदत, 2018 नंतर बंद; वैकल्पिक शिक्षण योजना
• राष्ट्रीय वयोश्री योजना — BPL वृद्धांना मोफत सहाय्यक उपकरणे, ALIMCO द्वारे

14 क्रीडा, युवक कल्याण व सांस्कृतिक योजना

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• खेलो इंडिया — शालेय व विद्यापीठ क्रीडा, ₹8.69 लाख खेलो इंडिया विद्यार्थी 2023 पर्यंत
• महाराष्ट्र क्रीडा धोरण 2022 — खेळाडूंना रोजगार, ₹5 कोटी उत्कृष्टता केंद्र
• शिव छत्रपती पुरस्कार — महाराष्ट्रातील उत्कृष्ट खेळाडूंना वार्षिक राज्य पुरस्कार
• नेहरू युवा केंद्र संघटना (NYKS) — युवकांसाठी नेतृत्व, समाजसेवा, कौशल्य उपक्रम
• राष्ट्रीय सेवा योजना (NSS) — महाविद्यालयीन युवकांसाठी समाजसेवा; महाराष्ट्रात 9 लाख+ स्वयंसेवक
• भारतीय संस्कृती मंत्रालय योजना — नाट्य, संगीत, नृत्य शिष्यवृत्ती; महाराष्ट्र कला परिषद
• महाराष्ट्र राज्य साहित्य व संस्कृती मंडळ — लेखक, कवींसाठी अनुदान, ग्रंथ प्रकाशन
• अभिनव भारत — युवकांसाठी स्टार्टअप, नवसंशोधन उपक्रम (AIM-NITI Aayog)
• PM युवा 2.0 — लेखन कौशल्य विकास, मेंटरशिप, तरुण लेखकांसाठी प्रकाशन सहाय्य
• क्रीडा प्राधिकरण महाराष्ट्र (SAM) — राज्यस्तरीय खेळाडू प्रशिक्षण, SAI सहयोग

15 आपत्ती व्यवस्थापन, मदत व पुनर्वसन योजना

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• NDMA (राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण) — राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन योजना, राज्यांना मार्गदर्शन
• SDRF (State Disaster Response Fund) — महाराष्ट्रात दुष्काळ, पूर, भूकंपासाठी राज्य आपत्ती निधी
• NDRF (National Disaster Response Force) — NDRF तुकड्या, महाराष्ट्रात पुणे, नागपूर येथे तैनात
• जायकवाडी-मराठवाडा दुष्काळ निधी — 2018-19 मध्ये ₹800 कोटी विशेष पॅकेज
• PM फसल विमा — शेतकरी नुकसान भरपाई, खरीप 2023 मध्ये महाराष्ट्रात ₹5600 कोटी दावे
• महाराष्ट्र आपत्ती व्यवस्थापन कायदा 2023 — NDMA 2005 ची राज्यस्तरीय अंमलबजावणी
• पुनर्वसन योजना — भूकंप (लातूर 1993), पूर (2021 चिपळूण), दरड पीडितांसाठी
• हवामान बदल कृती आराखडा महाराष्ट्र — 2021 मध्ये प्रकाशित, 9 क्षेत्रांसाठी अनुकूलन उपाय
• जल संरक्षण व भूजल पुनर्भरण — अटल भूजल योजना, महाराष्ट्रात 13 जिल्ह्यांत
• टँकर-मुक्त महाराष्ट्र — 2019 मध्ये सुरू, टँकर अवलंबित्व कमी करण्यासाठी 2 लाख विहिरींचे पुनरुज्जीवन

16 डिजिटल महाराष्ट्र व ई-गव्हर्नन्स योजना

11 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• MahaOnline — महाराष्ट्र शासनाचे ई-सेवा पोर्टल, 400+ सेवा ऑनलाइन
• Aaple Sarkar — तक्रार निवारण पोर्टल, 60 दिवसांत उत्तर बंधन
• PM Gramin Digital Saksharta Abhiyan (PMGDISHA) — ग्रामीण डिजिटल साक्षरता, 2.5 कोटी लाभार्थी
• BharatNet — ग्रामपंचायतींना ब्रॉडबँड, महाराष्ट्रात 34,000 ग्रामपंचायती जोडण्याचे उद्दिष्ट
• स्मार्ट सिटी — Pune Smart City, Nagpur Smart City, IT-enabled शासन
• GIS-आधारित मालमत्ता कर प्रणाली — नागपूर, पुणे, PCMC मध्ये
• e-Panchayat — ग्रामपंचायत स्तरावर डिजिटल सेवा, SWIL (State Wide Area Network)
• Mahabhumi Portal — जमीन अभिलेख डिजिटायझेशन, 7/12 ऑनलाइन, mahabhumi.gov.in
• DigiLocker — नागरिकांचे डिजिटल दस्तऐवज साठवण, महाराष्ट्रात 2 कोटी+ वापरकर्ते
• नागरी सेवा विश्वसनीयता केंद्र (CSSC) — शहरी तक्रार व्यवस्थापन
• AI महाराष्ट्र — कृत्रिम बुद्धिमत्ता धोरण 2023, शेतकरी, आरोग्य, शिक्षणात AI वापर

17 महाराष्ट्र शासनाचे प्रमुख अहवाल, बजेट व नियोजन

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• Maharashtra Economic Survey (आर्थिक पाहणी अहवाल) — वार्षिक, अर्थमंत्र्यांच्या अर्थसंकल्पापूर्वी सादर
• महाराष्ट्र राज्य बजेट 2024-25 — ₹6,12,293 कोटी एकूण, कल्याण विभागांसाठी 32% वाटप
• वित्तीय तूट व FRBM कायदा — महाराष्ट्र FRBM कायदा 2005, 3% वित्तीय तूट मर्यादा
• CAG अहवाल महाराष्ट्र — कल्याण योजनांतील गळती, अंमलबजावणी उणीवा
• NITI आयोग SDG Index — महाराष्ट्र 2023 मध्ये 75 गुण, आरोग्य, शिक्षण निर्देशांकात सुधारणा
• Human Development Report महाराष्ट्र — जिल्हानिहाय HDI, 2012 व 2022 मधील बदल
• महाराष्ट्र लोकसेवा हक्क आयोग — योजना अंमलबजावणी तक्रार नोंद व निवारण
• जिल्हा नियोजन समिती — जिल्हाधिकाऱ्यांच्या अध्यक्षतेखाली, स्थानिक योजना आखणी
• विभागीय आयुक्त कार्यालय — 6 विभाग (कोकण, नाशिक, पुणे, औरंगाबाद, अमरावती, नागपूर) योजना समन्वय
• Outcome Budget — योजनांचे लक्ष्य, उपलब्धी यांचे वार्षिक मूल्यांकन दस्तऐवज

18 नवीन व प्रस्तावित कल्याणकारी योजना (2020 नंतर)

11 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• मुख्यमंत्री माझी लाडकी बहीण योजना 2024 — महिलांना ₹1,500/माह, 2.3 कोटी महिला लाभार्थी
• PM किसान 16वा हप्ता (फेब्रु 2024) — ₹20,000 कोटी एकूण वितरण, महाराष्ट्रात ₹2,800 कोटी
• Annapurna Yojana (State) — BPL ज्येष्ठ नागरिकांना दरमहा 10 kg मोफत तांदूळ
• मुख्यमंत्री वयोश्री योजना 2024 — 60+ वयाच्या नागरिकांना मोफत उपकरणे व आरोग्य तपासणी
• COVID-19 मदत योजना — ₹5,476 कोटी थेट लाभ, 2020-21 मध्ये 3.5 कोटी कुटुंबांना अन्नधान्य
• महाराष्ट्र बळीराजा मुक्त योजना 2022 — सौर पंप, ठिबक, बाजार सुविधा एकत्रित
• PM Surya Ghar Muft Bijli Yojana 2024 — 300 युनिट मोफत सौरऊर्जा, महाराष्ट्रात 30 लाख घरे लक्ष्य
• Ladki Bahin Yojana — लोकसभा 2024 पूर्वी जाहीर, 21-65 वयोगटातील महिलांना DBT
• PM Annadata Aay Sanrakshan Abhiyan (PM-AASHA) — हमी भाव व्यवस्थापन, खरेदी हमी
• महाराष्ट्र शेतकरी कर्जमुक्ती 2.0 (2023 प्रस्तावित) — ₹3.5 लाखपर्यंत कर्जमाफी चर्चा
• PM Internship Scheme 2024 — 500 कंपन्यांमध्ये 1 कोटी तरुणांना इंटर्नशिप, ₹5,000/माह स्टायपेंड

19 योजनांचे मूल्यमापन, यश व आव्हाने

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• लाभार्थी ओळखातील त्रुटी — SECC 2011 डेटाची जुनाटता, बोगस लाभार्थी समस्या
• DBT गळती — बँक खाते अनलिंक, आधार नसणे, ग्रामीण बँकिंग दूरत्व
• निधी अखर्चित राहणे — CAG अहवालांनुसार 20-30% अनखर्चित निधी परत
• NFSA अंमलबजावणी — PDS चोरी, कमी दर्जाचे धान्य, ई-POS बिघाड
• शेतकरी कर्जमाफी मर्यादा — बँकांवर बोजा, नैतिक धोका (Moral Hazard)
• बचत गट टिकाऊपण — तृतीयक कर्जापर्यंत न पोहोचणे, माजी SHG सदस्यांचे उत्पन्न
• MGNREGS मजुरी विलंब — 15 दिवसांच्या आत न मिळणे, FTO प्रक्रिया अडचणी
• आरोग्य योजनांमध्ये खासगी रुग्णालयांची फसवणूक — MJPJAY दाव्यांत गैरव्यवहार
• शिक्षण योजनांची गुणवत्ता — शाळा प्रवेश वाढला; NAS, ASER निकाल अजूनही सुमार
• समाजशास्त्रीय अडथळे — जातव्यवस्था, लिंगभेद, भ्रष्टाचार; PM आयोगाचे निरीक्षण

20 कामगार, असंघटित क्षेत्र व स्थलांतरित कल्याण योजना

11 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• महाराष्ट्र कामगार कल्याण मंडळ — बांधकाम, घरगुती, असंघटित कामगारांसाठी
• BOCW (बांधकाम कामगार कल्याण) — नोंदणीकृत कामगारांना शिक्षण, आरोग्य, घर लाभ
• ई-श्रम पोर्टल — असंघटित कामगारांसाठी राष्ट्रीय डेटाबेस, 28 कोटी+ नोंदणी
• PM श्रम योगी मानधन — ₹3,000/माह पेन्शन, असंघटित कामगारांसाठी
• स्थलांतरित कामगार कल्याण — Inter-State Migrant Workmen Act 1979, महाराष्ट्रातील स्थलांतरितांसाठी आश्रय व अन्न
• मातृत्व लाभ कायदा 1961 (सुधारित 2017) — 26 आठवडे मातृत्व रजा, creche सुविधा बंधन
• महाराष्ट्र किमान वेतन — 2024 मध्ये अकुशल ₹14,842/माह, कुशल ₹18,500/माह
• विडी कामगार कल्याण — विडी उद्योग गृहनिर्माण, आरोग्य योजना; सातारा, सोलापूरमध्ये विडी कामगार
• हॉटेल व खानपान उद्योग कल्याण मंडळ — महाराष्ट्रातील 5 लाख हॉटेल कामगार
• घरेलू कामगार नोंदणी — 2018 मध्ये महाराष्ट्राने घरेलू कामगारांसाठी नोंदणी सुरू केली
• महाराष्ट्र झोपडपट्टी पुनर्विकास प्राधिकरण (SRA) — झोपडपट्टी कामगारांसाठी घरे, धारावी पुनर्विकास

21 सहकार, पणन व ग्राहक संरक्षण योजना

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• वसंतराव नाईक सहकारी साखर कारखाना योजना — कारखान्यांना पुनरुज्जीवन कर्ज
• NAFED व राज्य पणन मंडळ — हमी भावाने शेतमाल खरेदी, डाळी, तेलबिया, कापूस
• महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळ (MSAMB) — APMC बाजारपेठ, शीत साखळी
• PM Kisan Sampada Yojana — अन्नप्रक्रिया उद्योगांना अनुदान, शीत साठवण
• ग्राहक संरक्षण कायदा 2019 — ई-कॉमर्सवर नियंत्रण, ग्राहक आयोग बळकटीकरण
• आत्मनिर्भर भारत — स्थानिक उत्पादनांना प्रोत्साहन, PLI योजना, महाराष्ट्रात EV, फार्मा, टेक्सटाइल
• महाराष्ट्र सहकारी कायदा 1960 (सुधारित 2013) — पारदर्शक निवडणूक, लेखापरीक्षण
• FCI (भारतीय अन्न महामंडळ) — PDS धान्य साठवण, महाराष्ट्रात 22 गोदामे
• राज्य उपभोक्ता तक्रार निवारण मंच — मुंबई, पुणे, नागपूर, औरंगाबाद येथे राज्य आयोग
• जिल्हा ग्राहक तक्रार मंच — महाराष्ट्रातील सर्व 36 जिल्ह्यांत स्थापित

22 वन, आदिवासी क्षेत्र विकास व वनहक्क योजना

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• वनहक्क कायदा 2006 (FRA) — महाराष्ट्रात 2.5 लाख दावे दाखल, 1.7 लाख मंजूर (2023 पर्यंत)
• PESA कायदा 1996 — आदिवासी स्वायत्तता, ग्रामसभांचा अनुसूचित क्षेत्रांत अधिकार
• एकात्मिक आदिवासी विकास प्रकल्प (ITDP) — 29 प्रकल्प कार्यालये, 14 जिल्ह्यांत
• वनौपज व्यवस्थापन — MFP (Minor Forest Produce), महुआ, तेंदू पत्ता, मध खरेदी हमी
• TRIFED — आदिवासी उत्पादनांसाठी बाजारपेठ, Van Dhan Vikas Kendras
• ग्रीन इंडिया मिशन — वन क्षेत्र वाढवणे, जैवविविधता संवर्धन, कार्बन शोषण
• महाराष्ट्र वनविभाग — नागपूर मुख्यालय, 6 वनवृत्त, 32 वन विभाग
• CAMPA निधी — वन नुकसानभरपाई, महाराष्ट्राला ₹700+ कोटी उपलब्ध
• मेळघाट, ताडोबा, नवेगाव-नागझिरा — आदिवासी बफर क्षेत्रातील इकोटुरिझम व उपजीविका
• आदिवासी वसतिगृह योजना — कस्तुरबा गांधी बालिका विद्यालय (KGBV), मुलींसाठी निवासी शाळा

23 मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन व दुग्धव्यवसाय योजना

9 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• PM Matsya Sampada Yojana (PMMSY) 2020 — ₹20,050 कोटी गुंतवणूक, महाराष्ट्राला ₹1,500 कोटी वाटप
• गोसावी मच्छीमार कल्याण योजना — समुद्री मच्छीमारांसाठी विमा, उपकरणे, थंड साठवण
• राष्ट्रीय पशुधन मिशन — पशुपालकांसाठी उत्पादकता वाढ, प्रजाती सुधारणा
• Rashtriya Gokul Mission — देशी गाई संरक्षण, Gokul Gram Yojana, सांड साठी अनुदान
• PM Kisan Maan Dhan (शेतकरी पेन्शन) — 60 नंतर ₹3,000/माह, शेतकरी व शेतमजूर
• महानंद — महाराष्ट्र डेअरी ब्रँड, सहकारी दूध संकलन, ग्रामीण दूध उत्पादकांना लाभ
• गोपालन योजना — गायींच्या आरोग्यासाठी, गोशाळांसाठी अनुदान, बायोगॅस
• नीली क्रांती (Blue Revolution) — मत्स्यपालन, aquaculture — कोळंबी, तिलापिया शेती
• मत्स्य आहार अनुदान — महाराष्ट्रात अंतर्देशीय मत्स्यपालन करणाऱ्यांना 50% आहार सवलत

24 परिवहन, रस्ते व पायाभूत सुविधा योजना

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ (MSRTC) — 18,000+ बसेस, 1.3 कोटी प्रवासी/दिवस; अपंग, महिलांना सवलत
• समृद्धी महामार्ग (Hindu Hrudaysamrat Balasaheb Thackeray Maharashtra Samruddhi Mahamarg) — 701 km, नागपूर-मुंबई, ₹55,335 कोटी
• Mumbai Metro — Metro Lines 1, 2A, 7; 2023 मध्ये Line 2A, 7 सुरू; 40 km नेटवर्क
• Pune Metro — Phase 1 (31.2 km) 2023 पर्यंत पूर्ण, Phase 2 प्रस्तावित
• मुंबई-अहमदाबाद HSR (हाय स्पीड रेल) — ₹1.08 लाख कोटी, NHSRCL, 2028 लक्ष्य
• PM Gati Shakti National Master Plan — 16 मंत्रालये एकात्मित, महाराष्ट्रात PM-GS अंतर्गत 45 प्रकल्प
• MSRDC (महाराष्ट्र राज्य रस्ते विकास महामंडळ) — टोल रस्ते, द्रुतगती महामार्ग
• जवाहर लाल नेहरू बंदर (JNPA) — कंटेनर वाहतूक, उन्नयन प्रकल्प
• विमानतळ विस्तार — पुणे, नागपूर, नाशिक, शिर्डी, लातूर, नांदेड विमानतळांचे उन्नयन
• कोकण रेल्वे — मुंबई-गोवा, आदिवासी भाग जोडणे; बंदर-रेल कनेक्टिव्हिटी

25 उद्योग, गुंतवणूक व MSMEs साठी कल्याण योजना

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• Invest Maharashtra — Magnetic Maharashtra Summit, 2023 मध्ये ₹3.38 लाख कोटी MoU
• महाराष्ट्र MSME धोरण 2019 — 5% व्याज सवलत, 50% भांडवली अनुदान
• PLI (Production Linked Incentive) योजना — महाराष्ट्रात Electronics, Pharma, Textile, EV
• Textile Park योजना PM MITRA — महाराष्ट्रात एक टेक्सटाइल पार्क मंजूर (अमरावती)
• महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ (MIDC) — 276 औद्योगिक वसाहती, 30,000+ उद्योग
• विदर्भ-मराठवाडा विशेष प्रोत्साहन — मागास भागांत उद्योगांना अतिरिक्त 10% अनुदान
• ई-एनएनए (ENNA) — एकल खिडकी अनुमती प्रणाली, 6 महिन्यांत उद्योग सुरू करणे
• MSME उद्यम पोर्टल — Udyam Registration, महाराष्ट्रात 35 लाख+ MSMEs नोंदणी
• Cluster Development Programme — हस्तशिल्प, खादी, कृषी प्रक्रिया, चर्मोद्योग clusters
• महाराष्ट्र खादी व ग्रामोद्योग मंडळ — खादी उत्पादक, कारागीर यांना अनुदान, बाजारपेठ

26 न्याय, पोलीस कल्याण व विधी सहाय्य योजना

9 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• महाराष्ट्र विधी सेवा प्राधिकरण (MSLSA) — मोफत कायदेशीर मदत, SC/ST, महिला, अपंग, BPL साठी
• लोक अदालत — नागपूर, पुणे, मुंबई येथे मासिक आयोजन, विमा, वाहतूक, कामगार वाद निपटारा
• फास्ट ट्रॅक कोर्ट (POCSO) — बालकांवरील अत्याचार खटले जलद निकाल
• पोलीस कल्याण निधी महाराष्ट्र — पोलीस कर्मचाऱ्यांसाठी गृहकर्ज, मुलांचे शिक्षण, मृत्यू लाभ
• महिला व मुले विरोधी गुन्हे विशेष कक्ष (WCCB) — सायबर गुन्हे, POCSO, घरगुती हिंसा
• तुरुंग सुधारणा कार्यक्रम — कैद्यांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण, येरवडा, ठाणे कारागृह
• टेलिमेडिसिन कारागृह — कैद्यांसाठी ऑनलाइन डॉक्टर सेवा
• मध्यस्थी (Mediation) केंद्रे — उच्च न्यायालय व जिल्हा न्यायालयांशी संलग्न
• भ्रष्टाचार विरोधी ब्युरो (ACB) — भ्रष्ट अधिकाऱ्यांविरुद्ध कारवाई; 2022 मध्ये 900+ सापळे

27 कृषी पायाभूत सुविधा — सिंचन व जलयुक्त शिवार

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• जलयुक्त शिवार अभियान 1.0 — 2015-19, 25,000 गावांत जलसंधारण, ₹9,000 कोटी
• जलयुक्त शिवार 2.0 — 2022 मध्ये पुनर्सुरू, 5,000 गावांना प्राधान्य
• PMKSY (प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना) — Har Khet Ko Pani, More Crop Per Drop
• कृष्णा, भीमा, गोदावरी बेसिन प्रकल्प — लाभक्षेत्र विकास, महाराष्ट्र जलसंपदा विभाग
• मराठवाडा वॉटर ग्रिड — जायकवाडी → 11 जिल्हे पाणी वितरण, ₹14,000 कोटी प्रकल्प
• ठिबक सिंचन (Drip Irrigation) — महाराष्ट्रात 13 लाख हेक्टर ठिबक, जगात दुसऱ्या क्रमांकावर
• नमामि देवी नर्मदे — महाराष्ट्राच्या नंदुरबार जिल्ह्यात नर्मदा कालवा
• कोयना धरण — 35,000 दशलक्ष घनफूट पाणीसाठा, सातारा, सांगली, कोल्हापूरला पाणी
• अष्टि साखर कारखाना सिंचन — महाराष्ट्रातील साखर उद्योग-सिंचन सहयोग
• Rain Water Harvesting Policy — सर्व नव्या इमारतींना जलसंधारण बंधनकारक, 2017 नंतर

28 झोपडपट्टी पुनर्विकास व नागरी गरीब कल्याण योजना

9 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• SRA (Slum Rehabilitation Authority) — 1995 मध्ये स्थापन, मुंबईत 40 लाख झोपडपट्टी रहिवाशांना घरे
• धारावी पुनर्विकास — ₹20,000 कोटी, Adani Group सह; महाराष्ट्र शासन भागीदारी
• PM-UDAY (Pradhan Mantri Unauthorized Colony in Delhi Awas Adhikar Yojana) — दिल्ली मॉडेल; महाराष्ट्रात समानधर्मी MHADA योजना
• MHADA (Maharashtra Housing and Area Development Authority) — मुंबई, कोकण, पुणे बोर्ड; लॉटरी पद्धतीने घरे
• PM आवास योजना (CLSS-MIG) — मध्यमवर्गीयांना ₹2.67 लाख व्याज सवलत
• शहरी भूमिहीन रोजगार गॅरंटी — मनरेगा शहरी समकक्ष (राज्यस्तरीय प्रयोग)
• झोपडपट्टी विद्युतीकरण — मुंबई, पुणे, नागपूर झोपडपट्ट्यांत 100% वीज जोडणी
• बेघर सर्वेक्षण व आश्रयगृह — मुंबई MCGM निवारा केंद्रे, 24×7 रेनबसेरा
• शौचालय बांधणी अभियान झोपडपट्टी — SBM Urban अंतर्गत कम्युनिटी शौचालय संकुले

29 मराठा, कुणबी व विशेष समाज घटकांसाठी योजना

9 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• Sarthi (सारथी कौशल्य विकास) — मराठा, कुणबी समाजासाठी स्पर्धा परीक्षा प्रशिक्षण, शिष्यवृत्ती
• अण्णासाहेब पाटील आर्थिक मागास विकास महामंडळ — खुल्या प्रवर्गातील आर्थिक मागासांसाठी कर्ज
• EWS (Economically Weaker Section) आरक्षण 10% — केंद्र सुप्रीम कोर्ट मान्यता 2022, महाराष्ट्र अंमलबजावणी
• DHH/AEP धनगर विकास — धनगर, आडिवासींसाठी विशेष अनुदान, पशुसंवर्धन सहाय्य
• विमुक्त जाती (VJ-NT) महामंडळ — ५ वेगळ्या महामंडळांद्वारे आर्थिक सहाय्य
• माळी, कोळी, भंडारी समाज विकास — भंडारी समाज महामंडळ, स्वयंरोजगार कर्ज
• Lingayat Community Welfare — कर्नाटक सीमा महाराष्ट्रात Lingayat शिक्षण अनुदान
• मुस्लिम OBC कल्याण — पाच वक्त योजना, मदरसा आधुनिकीकरण
• महाराष्ट्र विशेष मागास प्रवर्ग (SBC) — कुणबी, मराठा SBC 10% आरक्षण (2024 सर्वोच्च न्यायालयात प्रलंबित)

30 राज्य अर्थसंकल्प — कल्याण विभागांचे वाटप

9 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• महाराष्ट्र बजेट 2024-25 — ₹6,12,293 कोटी; महसुली खर्च ₹5,12,000 कोटी, भांडवली ₹1,00,000 कोटी
• आरोग्य विभाग वाटप — ₹16,000 कोटी, 2.6% GDP; NHM केंद्र वाटप अतिरिक्त
• शिक्षण विभाग वाटप — ₹47,000 कोटी (शालेय + उच्च शिक्षण), सर्वाधिक वाटप
• SC/ST उपयोजना निधी — SCSP ₹16,500 कोटी, TSP ₹11,000 कोटी 2024-25
• कृषी व संलग्न क्षेत्र — ₹28,000 कोटी, PM किसान + राज्य योजना एकत्र
• महिला व बाल विकास — ₹6,500 कोटी, लेक लाडकी + ICDS + अंगणवाडी मानधन
• माझी लाडकी बहीण योजना वाटप — 2024-25 मध्ये ₹46,000 कोटी अतिरिक्त भार
• ग्रामविकास व जलसंधारण — ₹22,000 कोटी; MGNREGS + PMGSY + जलयुक्त 2.0
• नागरी विकास — ₹8,500 कोटी; AMRUT, Smart City, MHADA

31 महत्त्वाच्या संस्था, मंडळे व महामंडळे

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• MAVIM (Mahila Arthik Vikas Mahamandal) — महिला बचत गट, मायक्रोफायनान्स, मुंबई मुख्यालय
• MSLSA (महाराष्ट्र कायदेशीर सेवा प्राधिकरण) — मोफत विधी सहाय्य, लोक अदालत
• MSRLM (Maharashtra State Rural Livelihoods Mission) — NRLM अंतर्गत, उमेद ब्रँडनेम
• CDMO (Chief District Medical Officer) — जिल्हास्तरीय आरोग्य योजना अंमलबजावणी
• MSEDCL (वीज वितरण) — कृषी वीज सवलत, PM Surya Ghar अंमलबजावणी
• MahaREIT — REIT (Real Estate Investment Trust) — नागरी गृहनिर्माण क्षेत्रात
• यशदा (YASHADA) — पुणे येथे प्रशासकीय प्रशिक्षण, अधिकाऱ्यांचे क्षमता बांधणी
• TISS (Tata Institute of Social Sciences) — सामाजिक कल्याण संशोधन, धोरण सल्ला
• GOAP (Government of Maharashtra) Social Welfare Boards — 14 स्वतंत्र कल्याण मंडळे
• जिल्हा परिषद कल्याण समित्या — SC, ST, OBC, महिला कल्याण स्थायी समित्या

32 योजनांशी संबंधित महत्त्वाच्या व्यक्ती, पुरस्कार व समित्या

10 subtopics — या topic मध्ये cover होणारे points:

• वसंतराव नाईक (1913–1979) — महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री, हरित क्रांतीचे जनक, शेतकरी धोरण
• डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर — SC/ST आरक्षण, घटनात्मक हक्क, सामाजिक न्याय धोरणाचा आधार
• महात्मा फुले व सावित्रीबाई फुले — महिला व मागासवर्गीय शिक्षण, महाराष्ट्र कल्याण परंपरा
• गोपीनाथ मुंडे — शेतकरी विमा योजना, OBC कल्याण, ग्रामीण विकास मंत्री भारत सरकार
• सुशीलकुमार शिंदे — ऊर्जा क्षेत्र, SC/ST कल्याण, गृहमंत्री भारत सरकार
• शरद पवार — NCP, APMC सुधारणा, शेतकरी नेता, कृषी मंत्री केंद्र सरकार
• महाराष्ट्र राज्य मागासवर्ग आयोग — OBC, NT, SBC जात प्रमाणपत्र, आरक्षण याद्या
• नानावटी-आठवले आयोग — OBC सर्वेक्षण, जात जनगणना शिफारस
• महाराष्ट्र राज्य सामाजिक न्याय पुरस्कार — सामाजिक कार्यासाठी वार्षिक राज्य पुरस्कार
• डॉ. पंजाबराव देशमुख — विदर्भातील शेतकरी नेता, कृषी शिक्षण; PDKV नागपूर विद्यापीठ