Home»महाराष्ट्राचा इतिहास – History Of Maharashtra»यशवंतराव होळकर यांचा बाजीरावावर हल्ला (1802) — हडपसरची लढाई

यशवंतराव होळकर यांचा बाजीरावावर हल्ला (1802) — हडपसरची लढाई

MPSC महाराष्ट्र इतिहास 1802

📋 विषय-सूची

1 परिचय आणि संदर्भ 2 यशवंतराव होळकर — व्यक्तिमत्व आणि महत्वाकांक्षा 3 हडपसरची लढाई (29 ऑक्टोबर 1802) 4 लढाईचे परिणाम आणि राजकीय प्रभाव 5 बेसीनचा तह (1802) — इंग्रजांची हस्तक्षेप 6 परीक्षा महत्वाचे प्रश्न आणि सारांश

खण्ड 1

परिचय आणि संदर्भ

यशवंतराव होळकर यांचा बाजीराव पेशवा यांच्यावर केलेला हल्ला आणि 29 ऑक्टोबर 1802 रोजी हडपसरमध्ये झालेली लढाई ही मराठा इतिहासातील एक महत्वाचा घटना आहे. या लढाईने मराठा संघराज्याचे राजकीय समीकरण पूर्णपणे बदलून दिले आणि इंग्रजांना मराठ्यांच्या अंतर्गत कलहांमध्ये हस्तक्षेप करण्याचा सुवर्णसुযोग दिला.

18व्या शतकाच्या अखेरीस मराठा साम्राज्य अनेक आंतरिक संघर्षांना सामोरे होते. नाना फडणवीस यांचे 1800 मध्ये निधन झाल्यानंतर पेशवा शासनातील एकता विघटित झाली. विविध मराठा सरदारांमध्ये सत्तेसाठी प्रतिस्पर्धा वाढली आणि यशवंतराव होळकर यांनी पेशवा सत्तेवर आपला प्रभाव वाढवण्याचा प्रयत्न केला.

29 ऑक्टोबर हडपसरची लढाई

1802 महत्वाचे वर्ष

बाजीराव II पेशवा (पराजित)

ℹ️

संदर्भ हडपसरची लढाई ही दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध (1803-1805) च्या आधीचा महत्वाचा घटना होती. या लढाईने इंग्रजांना मराठा राजकारणात सक्रिय भूमिका घेण्याचा आधार दिला.

खण्ड 2

यशवंतराव होळकर — व्यक्तिमत्व आणि महत्वाकांक्षा

यशवंतराव होळकर (1776-1811) हे इंदौर रियासतचे शक्तिशाली सरदार होते. त्यांचे पिता खांडेराव होळकर यांचे 1797 मध्ये निधन झाल्यानंतर यशवंतराव यांनी इंदौर रियासतचे नेतृत्व हाती घेतले. त्यांनी अत्यंत कुशलतेने आपल्या रियासतचा विस्तार केला आणि मराठा संघराज्यातील सर्वात शक्तिशाली सरदार म्हणून स्वतःला प्रतिष्ठित केले.

यशवंतराव होळकर 1776-1811

इंदौर रियासतचे शक्तिशाली सरदार. त्यांनी मराठा संघराज्यातील सर्वोच्च सत्तेसाठी संघर्ष केला. तीव्र स्वभाव, सैन्य प्रतिभा आणि राजकीय कौशल्य यांनी त्यांना अन्य सरदारांपेक्षा वेगळे केले.

राजधानी इंदौर

प्रमुख विजय हडपसर (1802)

सैन्य शक्ती 30,000+ सैनिक

महत्वाकांक्षा आणि उद्देश्य

पेशवा सत्तेवर प्रभाव: यशवंतराव होळकर यांना पेशवा शासनातील प्रमुख भूमिका हवी होती. बाजीराव II यांच्या कमजोर नेतृत्वामुळे त्यांनी आपली शक्ती वाढवण्याचा प्रयत्न केला.
मराठा संघराज्यचे नेतृत्व: नाना फडणवीस यांच्या मृत्यूनंतर मराठा राजकारणात व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा वाढली. होळकर यांना संपूर्ण संघराज्याचे नेतृत्व करायचे होते.
सिंधिया यांच्या विरुद्ध: दौलत राव सिंधिया यांच्या सत्तेला आव्हान देणे हेही होळकर यांचा उद्देश्य होता.

✓

आधुनिक दृष्टिकोन यशवंतराव होळकर यांचे कार्य मराठा संघराज्याच्या विघटनचे प्रमुख कारण मानले जाते. त्यांच्या महत्वाकांक्षेमुळे इंग्रजांना हस्तक्षेप करण्याचा सुयोग मिळाला.

खण्ड 3

हडपसरची लढाई (29 ऑक्टोबर 1802)

हडपसर (किंवा हडपसर) ही पुणे जिल्ह्यातील एक गाव होते. 29 ऑक्टोबर 1802 रोजी यशवंतराव होळकर यांच्या सेनेने बाजीराव पेशवा यांच्या सेनेवर भीषण हल्ला केला. या लढाईत बाजीराव II यांचे सेनापती जनरल वेलेस्ली (नंतर ड्यूक ऑफ वेलिंग्टन) यांचे नेतृत्वाखाली इंग्रज सैन्य होते.

लढाईचे कारण

पेशवा सत्तेतील अस्थिरता: बाजीराव II यांचे नेतृत्व कमजोर होते. नाना फडणवीस यांच्या मृत्यूनंतर पेशवा शासन अस्थिर झाले होते.
होळकर यांची महत्वाकांक्षा: यशवंतराव होळकर यांना पेशवा सत्तेवर प्रभाव वाढवायचा होता. त्यांनी बाजीराव II यांच्या विरुद्ध सशस्त्र कारवाई करण्याचा निर्णय घेतला.
सिंधिया यांचा भूमिका: दौलत राव सिंधिया यांनी बाजीराव II यांना इंग्रजांचा सहाय्य घेण्याचा सल्ला दिला होता.

1800

नाना फडणवीस यांचे निधन — मराठा राजकारणातील एकता विघटित होण्यास सुरुवात

1801

बाजीराव II यांचे इंग्रजांशी संबंध — सहाय्यतेचा करार

29 ऑक्टोबर 1802

हडपसरची लढाई — यशवंतराव होळकर यांचा हल्ला, बाजीराव II यांचा पराजय

दिसंबर 1802

बेसीनचा तह — बाजीराव II यांनी इंग्रजांचा संरक्षण स्वीकारला

लढाईचे विवरण

हडपसरच्या लढाईत होळकर यांचे सैन्य (लगभग 30,000 सैनिक) बाजीराव II यांच्या सेनेवर (इंग्रज सहाय्यासह 10,000 सैनिक) आक्रमण केले. लढाई अत्यंत तीव्र आणि रक्तरंजित होती. होळकर यांचे सैन्य संख्येत अधिक होते, परंतु इंग्रज सेनेचे संघटन आणि सैन्य अनुशासन अधिक होते.

पक्ष	सेनानायक	सैन्य संख्या	परिणाम
यशवंतराव होळकर	होळकर स्वयं	~30,000	आक्रमणकारी
बाजीराव II (इंग्रज सहाय्य)	जनरल वेलेस्ली	~10,000	रक्षक
परिणाम: होळकर यांचा विजय, बाजीराव II यांचा पराजय

⚠️

महत्वाचा मुद्दा हडपसरची लढाई हे मराठा इतिहासातील एक महत्वाचा वळण बिंदू होती. या लढाईनंतर बाजीराव II यांना इंग्रजांचा पूर्ण संरक्षण स्वीकार करावा लागला, ज्यामुळे मराठा स्वतंत्रता गमावली.

खण्ड 4

लढाईचे परिणाम आणि राजकीय प्रभाव

हडपसरची लढाई मराठा इतिहासातील एक महत्वाचा घटना होती. या लढाईचे परिणाम मराठा साम्राज्यासाठी अत्यंत नकारात्मक सिद्ध झाले. बाजीराव II यांचा पराजय आणि त्यांचे इंग्रजांवर अवलंबन हे मराठा स्वतंत्रतेच्या अंतिम अध्यायाची सुरुवात होती.

तात्कालिक परिणाम

🏃 बाजीराव II यांचे पलायन

लढाईत पराजित झाल्यानंतर बाजीराव II यांना पुणेतून पलायन करावे लागले. त्यांनी इंग्रजांचे संरक्षण घेण्याचा निर्णय घेतला.

🎖️ होळकर यांचा विजय

यशवंतराव होळकर यांचा हडपसरमध्ये निर्णायक विजय झाला. त्यांचे सैन्य पुणे शहरात प्रवेश केले आणि पेशवा सत्तेवर नियंत्रण स्थापित केले.

🤝 इंग्रज हस्तक्षेप

इंग्रजांना मराठा राजकारणात सक्रिय भूमिका घेण्याचा सुवर्णसुयोग मिळाला. बाजीराव II यांनी इंग्रजांचा संरक्षण स्वीकार केला.

⚔️ मराठा एकता विघटित

मराठा सरदारांमध्ये आंतरिक कलह वाढला. होळकर, सिंधिया आणि भोंसले यांच्यातील संघर्ष तीव्र झाला.

दीर्घकालीन परिणाम

दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध (1803-1805): हडपसरच्या लढाईनंतर इंग्रजांनी मराठ्यांविरुद्ध सशस्त्र कारवाई केली. अस्साय, अरगाव आणि लासवारीच्या लढाया या युद्धातील महत्वाचे घटना होते.
मराठा संघराज्याचा विघटन: इंग्रजांच्या विजयानंतर मराठा संघराज्य अनेक भागांमध्ये विभाजित झाले. प्रत्येक सरदार इंग्रजांचे अधीन राज्य करू लागला.
भारतीय स्वतंत्रता संघर्षाचा प्रभाव: हडपसरच्या लढाईनंतर इंग्रजांचा भारतातील वर्चस्व स्थापित झाला. यामुळे भारतीय स्वतंत्रता संघर्ष अधिक कठीण झाला.

📝

मुख्य परीक्षा उत्तर हडपसरची लढाई मराठा इतिहासातील एक महत्वाचा वळण बिंदू होती. या लढाईनंतर बाजीराव II यांना इंग्रजांचा पूर्ण संरक्षण स्वीकार करावा लागला. यामुळे मराठा स्वतंत्रता गमावली आणि इंग्रजांचा भारतातील वर्चस्व स्थापित झाला. या लढाईने मराठा संघराज्याच्या विघटनचा मार्ग प्रशस्त केला.

खण्ड 5

बेसीनचा तह (1802) — इंग्रजांची हस्तक्षेप

हडपसरची लढाई झाल्यानंतर बाजीराव II यांचे परिस्थिती अत्यंत कठीण झाली. यशवंतराव होळकर यांचे सैन्य पुणे शहरात प्रवेश केले होते. या परिस्थितीत बाजीराव II यांना इंग्रजांचा संरक्षण घेण्याचा निर्णय घेतला. दिसंबर 1802 मध्ये बेसीन (वर्तमान बसई, महाराष्ट्र) येथे बाजीराव II आणि इंग्रजांमध्ये एक महत्वाचा करार झाला.

बेसीनचा तह — मुख्य अटी

इंग्रज सेना: इंग्रजांनी बाजीराव II यांचे राज्य संरक्षित करण्यासाठी सैन्य तैनात केले.
खर्च: या सेनेचा खर्च बाजीराव II यांना वहन करावा लागला.
नियंत्रण: इंग्रज सेना पुणे आणि इतर महत्वाच्या शहरांमध्ये तैनात झाली.

विदेश नीति: बाजीराव II यांनी इंग्रजांच्या मंजुरीशिवाय कोणताही विदेशी करार करू शकत नाहीत.
राजकीय निर्णय: महत्वाचे राजकीय निर्णय इंग्रजांच्या सहमतीने घेणे आवश्यक होते.
अन्य सरदारांशी संबंध: इंग्रजांचे मराठा सरदारांशी संबंध बाजीराव II यांच्या माध्यमातून नियंत्रित होत.

राजस्व वाटप: बाजीराव II यांचे राजस्व इंग्रज सेनेच्या खर्चासाठी वापरला जात.
क्षेत्र नुकसान: काही क्षेत्र इंग्रजांना दिले गेले.
आर्थिक अवलंबन: पेशवा शासन आर्थिकदृष्ट्या इंग्रजांवर अवलंबून पडले.

बेसीनचा तह — महत्व

🔗 इंग्रज-पेशवा संबंध

बेसीनचा तह हा इंग्रज-पेशवा संबंधाचा एक महत्वाचा करार होता. यामुळे इंग्रजांचा पेशवा शासनावर प्रत्यक्ष नियंत्रण स्थापित झाला.

⚠️ मराठा स्वतंत्रता

या तहाने मराठा स्वतंत्रता गमावली. पेशवा शासन इंग्रजांचे अधीन राज्य बनून गेले.

📚

स्रोत आणि संदर्भ बेसीनचा तह हा इंग्रज-भारतीय संबंधांचा इतिहास समजण्यासाठी अत्यंत महत्वाचा करार आहे. या तहाने इंग्रजांचा भारतातील वर्चस्व स्थापित करण्यात महत्वाची भूमिका बजावली.

खण्ड 6

परीक्षा महत्वाचे प्रश्न आणि सारांश

📌 हडपसर लढाई — स्मरणीय सूत्र H – D – P – S – R

H = होळकर यांचा हल्ला (1802) D = दिसंबर 1802 — बेसीनचा तह P = पेशवा पराजय आणि पलायन S = संरक्षण — इंग्रजांचा R = राजकीय प्रभाव — इंग्रजांचा

इंटरएक्टिव प्रश्न

1 हडपसरची लढाई कोणत्या वर्षी झाली?

A. 1800

B. 1802

C. 1805

D. 1810

✅ उत्तर: B — हडपसरची लढाई 29 ऑक्टोबर 1802 रोजी झाली.

2 हडपसरच्या लढाईत कोण विजयी झाले?

A. यशवंतराव होळकर

B. बाजीराव II

C. दौलत राव सिंधिया

D. नाना फडणवीस

✅ उत्तर: A — यशवंतराव होळकर यांचा निर्णायक विजय झाला.

3 बेसीनचा तह कोणत्या महिन्यात झाला?

A. ऑक्टोबर 1802

B. दिसंबर 1802

C. जानेवारी 1803

D. मार्च 1803

✅ उत्तर: B — बेसीनचा तह दिसंबर 1802 मध्ये झाला.

📋 सारांश

⚔️

हडपसरची लढाई

29 ऑक्टोबर 1802 रोजी यशवंतराव होळकर यांचे सैन्य बाजीराव II यांच्या सेनेवर आक्रमण केले. होळकर यांचा निर्णायक विजय झाला.

🏃

पेशवा पलायन

🤝

बेसीनचा तह

दिसंबर 1802 मध्ये बाजीराव II आणि इंग्रजांमध्ये बेसीनचा तह झाला. यामुळे इंग्रजांचा पेशवा शासनावर प्रत्यक्ष नियंत्रण स्थापित झाला.

📉

मराठा एकता विघटित

हडपसरच्या लढाईनंतर मराठा सरदारांमध्ये आंतरिक कलह वाढला. मराठा संघराज्य अनेक भागांमध्ये विभाजित झाले.

🇬🇧

इंग्रज वर्चस्व

हडपसरच्या लढाईनंतर इंग्रजांचा भारतातील वर्चस्व स्थापित झाला. यामुळे भारतीय स्वतंत्रता संघर्ष अधिक कठीण झाला.

📚

ऐतिहासिक महत्व

हडपसरची लढाई मराठा इतिहासातील एक महत्वाचा वळण बिंदू होती. या लढाईने मराठा संघराज्याच्या विघटनचा मार्ग प्रशस्त केला.

विषय

उत्तर

लढाईचे नाव

हडपसरची लढाई

तारीख

29 ऑक्टोबर 1802

विजयी

यशवंतराव होळकर

पराजित

बाजीराव II (इंग्रज सहाय्य)

परिणाम

पेशवा पलायन, बेसीनचा तह

महत्व

मराठा संघराज्याचा विघटन

परीक्षा प्रश्न (PYQ)

📝

महत्वाचे परीक्षा प्रश्न

लघु उत्तर प्र. 1: हडपसरची लढाई कोणत्या वर्षी झाली आणि त्यात कोण विजयी झाले?

उत्तर: हडपसरची लढाई 29 ऑक्टोबर 1802 रोजी झाली. यशवंतराव होळकर यांचा निर्णायक विजय झाला. या लढाईत बाजीराव II यांचे सैन्य पराजित झाले.

लघु उत्तर प्र. 2: बेसीनचा तह कोणत्या पक्षांमध्ये झाला आणि त्यातील मुख्य अटी काय होत्या?

उत्तर: बेसीनचा तह दिसंबर 1802 मध्ये बाजीराव II आणि इंग्रजांमध्ये झाला. मुख्य अटी: (1) इंग्रज सेना पेशवा राज्य संरक्षित करेल, (2) पेशवा इंग्रजांचे विदेश नीति मंजूर करेल, (3) सेनेचा खर्च पेशवा वहन करेल.

दीर्घ उत्तर प्र. 3: हडपसरची लढाई मराठा इतिहासातील एक महत्वाचा वळण बिंदू कशी होती? त्यातील परिणाम स्पष्ट करा.

उत्तर: हडपसरची लढाई मराठा इतिहासातील एक महत्वाचा वळण बिंदू होती कारण: (1) यशवंतराव होळकर यांचा विजय आणि बाजीराव II यांचा पराजय मराठा संघराज्यातील एकता विघटित करणारा होता. (2) बाजीराव II यांना इंग्रजांचा संरक्षण घेण्याचा निर्णय घेतला लागला, ज्यामुळे इंग्रजांचा भारतातील वर्चस्व स्थापित झाला. (3) बेसीनचा तह पेशवा शासनाचे इंग्रजांचे अधीन राज्य बनवून दिले. (4) या लढाईनंतर मराठा सरदारांमध्ये आंतरिक कलह वाढला आणि संघराज्य अनेक भागांमध्ये विभाजित झाले. (5) यामुळे दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध (1803-1805) झाले आणि मराठा संघराज्याचा अंत झाला.

दीर्घ उत्तर प्र. 4: यशवंतराव होळकर यांचे व्यक्तिमत्व आणि त्यांच्या महत्वाकांक्षेचे मराठा राजकारणावर काय परिणाम झाले?

उत्तर: यशवंतराव होळकर (1776-1811) हे इंदौर रियासतचे शक्तिशाली सरदार होते. त्यांचे व्यक्तिमत्व: (1) तीव्र स्वभाव आणि महत्वाकांक्षी नेता, (2) सैन्य प्रतिभा आणि राजकीय कौशल्य, (3) पेशवा सत्तेवर नियंत्रण स्थापित करण्याची इच्छा. परिणाम: (1) हडपसरची लढाई झाली आणि बाजीराव II पराजित झाले. (2) मराठा संघराज्यातील एकता विघटित झाली. (3) इंग्रजांना हस्तक्षेप करण्याचा सुयोग मिळाला. (4) मराठा स्वतंत्रता गमावली.

लघु उत्तर प्र. 5: नाना फडणवीस यांचे निधन (1800) आणि हडपसरची लढाई (1802) यांच्यातील संबंध स्पष्ट करा.

उत्तर: नाना फडणवीस यांचे 1800 मध्ये निधन झाल्यानंतर मराठा राजकारणातील एकता विघटित झाली. पेशवा शासन कमजोर पडले. यशवंतराव होळकर यांनी या कमजोरीचा फायदा घेऊन बाजीराव II यांच्यावर हल्ला केला. हडपसरची लढाई (1802) या अस्थिरतेचा परिणाम होती.

←◂ पिछला विषयदुसरा बाजीराव पेशवा आणि नाना फडणवीसांचा मृत्यू (1800)अगला विषय ▸बेसीनचा तह (1802) — दुसरा बाजीराव यांनी इंग्रजांचा सहाय्यक संधी स्वीकारली→

यशवंतराव होळकर यांचा बाजीरावावर हल्ला (1802) — हडपसरची लढाई

परिचय आणि संदर्भ

यशवंतराव होळकर — व्यक्तिमत्व आणि महत्वाकांक्षा

महत्वाकांक्षा आणि उद्देश्य

हडपसरची लढाई (29 ऑक्टोबर 1802)

लढाईचे कारण

लढाईचे विवरण

लढाईचे परिणाम आणि राजकीय प्रभाव

तात्कालिक परिणाम

दीर्घकालीन परिणाम

बेसीनचा तह (1802) — इंग्रजांची हस्तक्षेप

बेसीनचा तह — मुख्य अटी

बेसीनचा तह — महत्व

परीक्षा महत्वाचे प्रश्न आणि सारांश

इंटरएक्टिव प्रश्न

परीक्षा प्रश्न (PYQ)

Leave a Reply Cancel reply

CBSE Board English Medium

CBSE Board Hindi Medium

बिहार बोर्ड

उत्तर प्रदेश बोर्ड

महाराष्ट्र बोर्ड

मध्य प्रदेश बोर्ड

ગુજરાત બોર્ડ

PSC Exam Preparation