न खलु वयस्तेजसो हेतुः
हिन्दी अनुवाद सहित
भारतदेशस्य स्वतन्त्रतायाः अमृतमहोत्सववर्षं वयम् आचरितवन्तः। किं वयं जानीमः यत् देशाय स्वातन्त्र्यं प्रदातुं कियन्तः ज्ञाताः अज्ञाताः च क्रान्तिवीराः स्वतन्त्रतायज्ञे स्वीयपरिवारं स्वीयजीवनं च आहुतिरूपेण समर्पितवन्तः इति? छात्राः! ते सर्वेऽपि क्रान्तिवीराः अस्माभिः कृतज्ञताभावनया नित्यं वन्दनीयाः। खुदीरामः तेषु एव देशभक्तेषु कश्चन तेजस्वी बालक्रान्तिवीरः हुतात्मा अस्ति। क्रान्तिवीरस्य खुदीरामस्य जीवनवृत्तान्तः संक्षेपेण अत्र वर्णितः अस्ति।
हम भारतदेश की स्वतन्त्रता का अमृतमहोत्सव वर्ष मना चुके हैं। क्या हम जानते हैं कि देश को स्वतन्त्रता दिलाने के लिए कितने ज्ञात और अज्ञात क्रान्तिवीरों ने स्वतन्त्रता-यज्ञ में अपने परिवार और अपने जीवन को आहुति के रूप में समर्पित किया? छात्रो! वे सभी क्रान्तिवीर हमारे द्वारा कृतज्ञता के भाव से सदा वन्दनीय हैं। खुदीराम उन्हीं देशभक्तों में एक तेजस्वी बालक्रान्तिवीर और हुतात्मा (शहीद) हैं। क्रान्तिवीर खुदीराम का जीवन-वृत्तान्त यहाँ संक्षेप में वर्णित है।
भारतस्य स्वतन्त्रतासङ्ग्रामे सशस्त्रान्दोलने बङ्गप्रान्तः अग्रेसरः आसीत्। तस्मिन् बङ्गप्रान्ते मेदिनीपुरनामके जनपदे मोहोबनी-ग्रामे नवाशीत्यधिक-अष्टादशशततमे वर्षे (१८८९) दिसम्बरमासस्य तृतीये दिनाङ्के खुदीरामस्य जन्म अभवत्। तस्य जनकस्य नाम त्रैलोक्यनाथः इति, जनन्याः नाम लक्ष्मीप्रिया देवी च आसीत्। खुदीरामस्य बाल्यकाले एव तस्य पितरौ दिवङ्गतौ। अतः तस्य अग्रजया अपरूपादेव्या एव खुदीरामस्य पालनं पोषणं च कृतम्। बाल्यकालतः एव खुदीरामः असाधारणः आसीत्। साधारणबालानामिव क्रीडादिषु तस्य मनः न रमते स्म। सः देशवासिषु जायमानान् अत्याचारान् दृष्ट्वा व्यथितः भवति स्म।
भारत के स्वतन्त्रता-संग्राम के सशस्त्र आन्दोलन में बंगाल प्रान्त सबसे आगे था। उसी बंगाल प्रान्त के मेदिनीपुर नामक जनपद के मोहोबनी गाँव में सन् १८८९ ई. में दिसम्बर माह की तृतीय तारीख को खुदीराम का जन्म हुआ। उनके पिता का नाम त्रैलोक्यनाथ और माता का नाम लक्ष्मीप्रिया देवी था। खुदीराम के बचपन में ही उनके माता-पिता का देहान्त हो गया। इसलिए उनकी बड़ी बहन अपरूपादेवी ने ही खुदीराम का पालन-पोषण किया। बचपन से ही खुदीराम असाधारण (असामान्य) थे। साधारण बच्चों की तरह खेल-कूद आदि में उनका मन नहीं लगता था। वे देशवासियों पर होते हुए अत्याचारों को देखकर व्यथित (दुखी) हो जाते थे।
बङ्गप्रान्ते क्रान्तिवीराणां महद्भिः गुप्तगतिविधिभिः आङ्ग्लाः सन्त्रस्ताः आसन्। भारतस्य तात्कालिकः वायसरायः कर्जनः बङ्गप्रान्तस्य एतत् वीरत्वं दमयितुम्, उत्साहं ध्वंसयितुम्, देशभक्तिं मर्दयितुं च बङ्गप्रान्तस्य पन्थाधारितं विभजनं करणीयम् इति निश्चितवान्। पञ्चाधिक-नवदशशततमे वर्षे (१९०५) तेन बङ्गप्रान्तः भागद्वये विभाजितः। तस्य एतया कृत्या न केवलं बङ्गप्रान्ते अपि तु सर्वस्मिन् देशे जनान्दोलनं प्रवृत्तम्। बङ्गभङ्गआन्दोलनमिति तस्य जनान्दोलनस्य नाम। यद्यपि खुदीरामः तस्मिन् समये केवलं पञ्चदशवर्षीयः तथापि देशभक्तेः भावनया सः प्रेरितः सन् जनान्दोलने कूर्दितः। आङ्ग्लानां पारतन्त्र्यशृङ्खलातः वन्दनीयभारतमातुः मोचनं करणीयम् इत्येव सङ्कल्पः आसीत्। अतः सः नवमीं कक्षाम् अपि पूर्णां कर्तुं न शक्तवान्। यतोहि देशभक्तानां जीवनं राष्ट्राय समर्पितं भवति।
बंगाल प्रान्त में क्रान्तिवीरों की बड़ी-बड़ी गुप्त गतिविधियों से अंग्रेज भयभीत हो गए थे। भारत के तत्कालीन वायसराय कर्जन ने बंगाल प्रान्त के इस वीरत्व को दबाने के लिए, उत्साह को नष्ट करने के लिए और देशभक्ति को कुचलने के लिए बंगाल प्रान्त का मार्ग के आधार पर विभाजन करना आवश्यक समझा। सन् १९०५ में उसने बंगाल प्रान्त को दो भागों में विभाजित कर दिया। उसकी इस करतूत से न केवल बंगाल में बल्कि पूरे देश में जनआन्दोलन शुरू हो गया। उस जनआन्दोलन का नाम बंगभंग-आन्दोलन पड़ा। यद्यपि खुदीराम उस समय केवल पन्द्रह वर्ष के थे, फिर भी देशभक्ति की भावना से प्रेरित होकर वे जनआन्दोलन में कूद पड़े। अंग्रेजों की परतन्त्रता की जंजीर से वन्दनीय भारतमाता को मुक्त कराना ही उनका संकल्प था। इसलिए वे नौवीं कक्षा भी पूरी नहीं कर सके। क्योंकि देशभक्तों का जीवन राष्ट्र को समर्पित होता है।
बालानां संघटनं कृत्वा सः पदयात्राम् आयोजयति स्म। तस्यां यात्रायां देशभक्तियुतानि गीतानि, वन्दे मातरम् चेत्यादयः घोषणाः भवन्ति स्म। सः पदयात्रामाध्यमेन लोकजागरणविषयकाणि पत्रकाणि जनेषु वितरति स्म। कदाचित् खुदीरामः पत्रकवितरणसमये आङ्ग्लानां हस्तगतः जातः। किन्तु सामर्थ्यसम्पन्नः खुदीरामः आङ्ग्लानां ताडनं कृत्वा ततः निरगच्छत्।
वे बच्चों को संगठित करके पदयात्रा का आयोजन करते थे। उस यात्रा में देशभक्ति से भरे गीत और “वन्दे मातरम्” आदि नारे लगाए जाते थे। वे पदयात्रा के माध्यम से लोगजागरण सम्बन्धी पर्चे (पत्रक) जनता में वितरित करते थे। एक बार खुदीराम पर्चे बाँटते समय अंग्रेजों के हाथ पकड़े गए। किन्तु बलशाली खुदीराम ने अंग्रेजों को मार-पीटकर वहाँ से निकल गए।
बङ्गप्रान्ते क्रान्तिवीरैः सञ्चालितानि बहूनि गुप्तमण्डलानि आङ्ग्लानां मनसि आतङ्कं जनयन्ति स्म। कस्यचित् गुप्तमण्डलस्य सञ्चालकः आसीत् सत्येन्द्रनाथः। खुदीरामः स्वमित्रेण प्रफुल्लेन सह गत्वा सत्येन्द्रनाथेन अमिलत्। सत्येन्द्रनाथः उपादिशत् — “क्रान्तिकार्यं कर्तुं शरीरं वज्रसदृशं दृढं, बुद्धिः असिधारा इव तीक्ष्णा, मनः गङ्गाजलमिव निर्मलं च भवेत् इति”। तस्मात् गुप्तप्रशिक्षणकेन्द्रात् द्वाभ्याम् अष्टमासात्मकं प्रशिक्षणं प्राप्तम्। भुशुण्डिसञ्चालने अपि तौ अचिरादेव प्रवीणौ सञ्जातौ। राणाप्रतापस्य चरित्रेण प्रेरितः खुदीरामः प्रतिज्ञातवान् यत् ‘यावत् भारतम् आङ्ग्लशासनात् मुक्तं न भविष्यति तावत् पादत्राणं न धरिष्यामि’ इति।
बंगाल प्रान्त में क्रान्तिवीरों द्वारा संचालित अनेक गुप्त मण्डल अंग्रेजों के मन में भय उत्पन्न करते थे। किसी एक गुप्त मण्डल के संचालक थे सत्येन्द्रनाथ। खुदीराम अपने मित्र प्रफुल्ल के साथ जाकर सत्येन्द्रनाथ से मिले। सत्येन्द्रनाथ ने उपदेश दिया — “क्रान्तिकार्य करने के लिए शरीर वज्र के समान दृढ़, बुद्धि तलवार की धार के समान तीव्र और मन गंगाजल के समान पवित्र होना चाहिए।” उस गुप्त प्रशिक्षण केन्द्र से दोनों ने आठ महीने का प्रशिक्षण प्राप्त किया। बन्दूक (भुशुण्डि) चलाने में भी दोनों शीघ्र ही कुशल हो गए। राणाप्रताप के चरित्र से प्रेरित खुदीराम ने प्रतिज्ञा की — ‘जब तक भारत अंग्रेजी शासन से मुक्त नहीं हो जाता, तब तक मैं जूते नहीं पहनूँगा।’
कलकत्ता-जनपदस्य मुख्यः न्यायिकः आङ्ग्लः अधिकारी ‘किङ्ग्जफोर्ड्’ भारतीय-देशभक्तान् अतीवकठोररीत्या दण्डयति स्म। निर्दयः सः बालान् अपि न त्यजति स्म। तस्य स्थानान्तरणं यदा मजफ्फरनगरे जातं तदा ‘सः हन्तव्यः’ इति सशस्त्रक्रान्तिवीरमण्डलेन निश्चितम्। हत्यायोजनायाः सम्पूर्णम् उत्तरदायित्वं प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां स्वीकृतम्। तस्य वधस्य सूक्ष्मा योजनापि द्वाभ्यां निर्मिता।
कलकत्ता जनपद का मुख्य न्यायिक अंग्रेज अधिकारी ‘किंग्जफोर्ड’ भारतीय देशभक्तों को अत्यन्त कठोर रीति से दण्डित करता था। निर्दयी वह बच्चों को भी नहीं छोड़ता था। जब उसका स्थानान्तरण मजफ्फरनगर में हुआ, तब सशस्त्र क्रान्तिवीर मण्डल ने यह निश्चय किया कि ‘उसे मारा जाना चाहिए।’ हत्या की योजना का पूर्ण उत्तरदायित्व प्रफुल्ल और खुदीराम ने स्वीकार किया। उसकी हत्या की सूक्ष्म (विस्तृत) योजना भी दोनों ने बनाई।
अष्टाधिक-नवदशशततमवर्षस्य एप्रिलमासस्य अष्टाविंशे दिनाङ्के (२८-०४-१९०८) किङ्ग्जफोर्ड् इत्यस्य रथविशेषे प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां विस्फोटकं प्रक्षिप्तम्। महान् विस्फोटध्वनिः जातः। अग्निज्वालाः आकाशम् अस्पृशन्। ‘किङ्ग्जफोर्ड् हतः’ अस्माकम् उत्तरदायित्वं पूर्णम् इति कृतार्थभावनया तौ पलायितवन्तौ। किन्तु हा किन्तु धिक्! यद्यपि सः किङ्ग्जफोर्ड् महोदयस्य रथः आसीत् तथापि तस्मिन् सः नासीदेव। केनेडीनामकस्य अधिकारिणः पत्नी पुत्री च तत्र आस्ताम्। ते मृते किन्तु किङ्ग्जफोर्ड् रक्षितः। आरात्रि द्वौ अपि क्रान्तिवीरौ अधावताम्। किन्तु दौर्भाग्यवशात् आङ्ग्लाः आरक्षकाः तौ अगृह्णन्।
सन् १९०८ की अप्रैल माह की २८वीं तारीख को किंग्जफोर्ड की विशेष बग्घी (रथ) पर प्रफुल्ल और खुदीराम ने विस्फोटक (बम) फेंका। बड़ा भारी विस्फोट-शब्द हुआ। अग्नि की लपटें आसमान तक पहुँचीं। ‘किंग्जफोर्ड मारा गया, हमारी जिम्मेदारी पूरी हुई’ — इस कृतार्थता के भाव से दोनों वहाँ से भाग गए। किन्तु हाय! खेद है! यद्यपि वह किंग्जफोर्ड महोदय की बग्घी थी, परन्तु उसमें वह नहीं था। केनेडी नामक अधिकारी की पत्नी और पुत्री वहाँ थीं। वे मर गईं किन्तु किंग्जफोर्ड बच गया। रात भर दोनों क्रान्तिवीर भागते रहे। किन्तु दुर्भाग्यवश अंग्रेज पुलिसकर्मियों ने उन दोनों को पकड़ लिया।
आङ्ग्लानां विरोधे कृतः प्रतीकारयत्नः व्यर्थः अभूत्। अनन्यगतिकः प्रफुल्लः भारतमातरं मनसा प्रणम्य ‘वन्दे मातरमिति’ उद्घोष्य च स्ववक्षःस्थले भुशुण्ड्या गोलिकाप्रहारं कृतवान्। वीरबालः प्रफुल्लः हौतात्म्येन अमरः जातः।
अंग्रेजों के विरोध में किया गया प्रतिकार का प्रयास व्यर्थ (असफल) हो गया। कोई अन्य उपाय न देख, प्रफुल्ल ने मन में भारतमाता को प्रणाम करके ‘वन्दे मातरम्’ का उद्घोष करते हुए अपनी छाती पर बन्दूक से गोली मार ली। वीर बालक प्रफुल्ल शहादत (हुतात्मा बनकर) अमर हो गया।
आङ्ग्लैः गृहीतः खुदीरामः न्यायालयं नीतः। तत्र अधिवक्तॄणां प्रत्येकं प्रश्नस्य खुदीरामस्य निश्चितम् उत्तरम् आसीत् यत् ‘वन्दे मातरम्’ इति। न्यायाधीशेन निर्दयतया बालाय खुदीरामाय मृत्युदण्डः उद्घोषितः — उद्बन्धनम् इति। राष्ट्रभक्तस्य खुदीरामस्य मुखे भयं दुःखं वा नासीत् प्रत्युत प्रसन्नता, शान्तिः, तृप्तिः, तेजः च आसीत्। तत् दृष्ट्वा न्यायाधीशः आङ्ग्लाः अधिकारिणः चापि चकिताः। अष्टाधिक-नवदशशततमस्य वर्षस्य अगस्तमासस्य एकादशे दिनाङ्के (११-०८-१९०८) बाल्ये वयसि एव देशस्य स्वातन्त्र्यार्थं खुदीरामः हुतात्मा जातः। प्रियभारतमातुः दर्शनार्थं सः हसन्, वन्दे मातरम् इति जपन् आनन्देन दिवं गतः।
अंग्रेजों द्वारा पकड़े गए खुदीराम को न्यायालय में लाया गया। वहाँ वकीलों के प्रत्येक प्रश्न का खुदीराम का निश्चित उत्तर था — ‘वन्दे मातरम्’। न्यायाधीश ने निर्दयता से बालक खुदीराम को मृत्युदण्ड की घोषणा की — अर्थात् फाँसी की सजा। राष्ट्रभक्त खुदीराम के मुख पर न डर था, न दुःख; बल्कि प्रसन्नता, शान्ति, तृप्ति और तेज था। यह देखकर न्यायाधीश और अंग्रेज अधिकारी भी चौंक गए। सन् १९०८ की ११ अगस्त को बाल्यावस्था में ही देश की स्वतन्त्रता के लिए खुदीराम शहीद हो गए। प्रिय भारतमाता के दर्शन के लिए वे हँसते हुए, ‘वन्दे मातरम्’ का जप करते हुए आनन्दपूर्वक स्वर्ग को चले गए।

Leave a Reply