1. लघु उत्तरीय प्रश्न/उत्तर
प्रश्न 1. संविधानस्य परमं ध्येयम् किम् अस्ति?
(संविधान का परम ध्येय क्या है?)
उत्तर: सर्वजनहितं सर्वजनसुखं च संविधानस्य परमं ध्येयम् अस्ति।
(सभी लोगों का हित और सभी लोगों का सुख संविधान का परम ध्येय है।)
प्रश्न 2. कार्यपालिका किं करोति?
(कार्यपालिका क्या करती है?)
उत्तर: कार्यपालिका नीतिनां क्रियान्वयनं कारयति।
(कार्यपालिका नीतियों का क्रियान्वयन करती है।)
प्रश्न 3. संविधानस्य मूलं लक्ष्यम् किम् अस्ति?
(संविधान का मुख्य लक्ष्य क्या है?)
उत्तर: राष्ट्रस्य एकतायाः, अखण्डतायाः, न्यायस्य, शान्तेश्च स्थापना संविधानस्य मूलं लक्ष्यम् अस्ति।
(राष्ट्र की एकता, अखंडता, न्याय और शांति की स्थापना संविधान का मुख्य लक्ष्य है।)
प्रश्न 4. संविधानस्य त्रीणि अङ्गानि कानि सन्ति?
(संविधान के तीन अंग कौन-से हैं?)
उत्तर: विधायिका, कार्यपालिका, न्यायपालिका च संविधानस्य त्रीणि अङ्गानि सन्ति।
(विधायिका, कार्यपालिका और न्यायपालिका संविधान के तीन अंग हैं।)
प्रश्न 5. संविधानस्य चत्वारः स्तम्भाः के सन्ति?
(संविधान के चार स्तंभ कौन-से हैं?)
उत्तर: न्यायः, स्वतन्त्रता, समता, बन्धुता च संविधानस्य चत्वारः स्तम्भाः सन्ति।
(न्याय, स्वतंत्रता, समानता और बंधुता संविधान के चार स्तंभ हैं।)
प्रश्न 6. संविधानं कैः नित्यनूतनं भवति?
(संविधान किसके द्वारा नित्य नया होता है?)
उत्तर: संविधानं संशोधनैः नित्यनूतनं भवति।
(संविधान संशोधनों द्वारा निरंतर नया होता है।)
प्रश्न 7. संविधानस्य एकपञ्चाशत्तमे (क) अनुच्छेदे कानि उक्तानि सन्ति?
(संविधान के 51(क) अनुच्छेद में क्या बताए गए हैं?)
उत्तर: संविधानस्य एकपञ्चाशत्तमे (क) अनुच्छेदे नागरिकाणां एकादश कर्तव्यानि उक्तानि सन्ति।
(संविधान के 51(क) अनुच्छेद में नागरिकों के ग्यारह कर्तव्य बताए गए हैं।)
प्रश्न 8. संविधानं केभ्यः अधिकारान् प्रयच्छति?
(संविधान किन्हें अधिकार प्रदान करता है?)
उत्तर: संविधानं केन्द्रसर्वकाराय राज्यसर्वकारेभ्यश्च अधिकारान् प्रयच्छति।
(संविधान केंद्र सरकार और राज्य सरकारों को अधिकार प्रदान करता है।)
प्रश्न 9. संविधानं कान् बोधयति?
(संविधान किन बातों का बोध कराता है?)
उत्तर: संविधानं मौलिकाधिकारान् मौलिककर्तव्यानि च बोधयति।
(संविधान मौलिक अधिकारों और मौलिक कर्तव्यों का बोध कराता है।)
प्रश्न 10. संविधानस्य परमो भावः कः अस्ति?
(संविधान की सर्वोच्च भावना क्या है?)
उत्तर: सर्वमतसमभावः संविधानस्य परमो भावः अस्ति।
(सभी मतों के प्रति समान भाव रखना संविधान की सर्वोच्च भावना है।)
2. रिक्तस्थान पूर्ति –
प्रत्येक प्रश्न में रिक्त स्थान की पूर्ति कीजिए। उत्तर के साथ पूरा संस्कृत वाक्य और उसका हिंदी अनुवाद भी दिया गया है।
प्रश्न 1. अहमस्मि __________ भारतस्य आत्मा।
(मैं भारत की __________ आत्मा हूँ।)
उत्तर: संविधानम्
पूर्ण वाक्यम्: अहमस्मि संविधानम्, भारतस्य आत्मा।
(मैं संविधान हूँ, भारत की आत्मा।)
प्रश्न 2. न्यायः स्वतन्त्रता समता बन्धुता च इति चतुर्भिः __________ अहं राष्ट्रस्य लोकतन्त्रं सुदृढं करोमि।
(न्याय, स्वतंत्रता, समानता और बंधुता नामक चार __________ द्वारा मैं राष्ट्र के लोकतंत्र को मजबूत करता हूँ।)
उत्तर: आधारस्तम्भैः
पूर्ण वाक्यम्: न्यायः स्वतन्त्रता समता बन्धुता च इति चतुर्भिः आधारस्तम्भैः अहं राष्ट्रस्य लोकतन्त्रं सुदृढं करोमि।
(न्याय, स्वतंत्रता, समानता और बंधुता नामक चार आधार-स्तंभों द्वारा मैं राष्ट्र के लोकतंत्र को मजबूत करता हूँ।)
प्रश्न 3. विधायिका कार्यपालिका न्यायपालिका चेति मम त्रीणि __________।
(विधायिका, कार्यपालिका और न्यायपालिका मेरे तीन __________ हैं।)
उत्तर: अङ्गानि
पूर्ण वाक्यम्: विधायिका कार्यपालिका न्यायपालिका चेति मम त्रीणि अङ्गानि।
(विधायिका, कार्यपालिका और न्यायपालिका मेरे तीन अंग हैं।)
प्रश्न 4. अहं विधायिकया नीतिनां __________ कारयामि।
(मैं विधायिका द्वारा नीतियों का __________ करवाता हूँ।)
उत्तर: निर्माणम्
पूर्ण वाक्यम्: अहं विधायिकया नीतिनां निर्माणं कारयामि।
(मैं विधायिका द्वारा नीतियों का निर्माण करवाता हूँ।)
प्रश्न 5. अहं कार्यपालिकया नीतिनां __________ कारयामि।
(मैं कार्यपालिका द्वारा नीतियों का __________ करवाता हूँ।)
उत्तर: क्रियान्वयनम्
पूर्ण वाक्यम्: अहं कार्यपालिकया नीतिनां क्रियान्वयनं कारयामि।
(मैं कार्यपालिका द्वारा नीतियों का क्रियान्वयन करवाता हूँ।)
प्रश्न 6. सर्वजनहितं सर्वजनसुखं च मम परमं __________।
(सभी लोगों का हित और सुख मेरा परम __________ है।)
उत्तर: ध्येयम्
पूर्ण वाक्यम्: सर्वजनहितं सर्वजनसुखं च मम परमं ध्येयम्।
(सभी लोगों का हित और सुख मेरा परम ध्येय है।)
प्रश्न 7. अहं कालानुगुणं सन्दर्भानुगुणम् आवश्यकतानुगुणं च __________ नित्यनूतनं भवामि।
(मैं समय, संदर्भ और आवश्यकता के अनुसार __________ द्वारा निरंतर नया होता हूँ।)
उत्तर: संशोधनैः
पूर्ण वाक्यम्: अहं कालानुगुणं सन्दर्भानुगुणम् आवश्यकतानुगुणं च संशोधनैः नित्यनूतनं भवामि।
(मैं समय, संदर्भ और आवश्यकता के अनुसार संशोधनों द्वारा निरंतर नया होता हूँ।)
प्रश्न 8. सर्वेऽपि भारतीयाः मम दृष्टौ __________।
(मेरी दृष्टि में सभी भारतीय __________ हैं।)
उत्तर: समानाः
पूर्ण वाक्यम्: सर्वेऽपि भारतीयाः मम दृष्टौ समानाः।
(मेरी दृष्टि में सभी भारतीय समान हैं।)
प्रश्न 9. संविधानस्य एकपञ्चाशत्तमे (क) अनुच्छेदे नागरिकाणाम् __________ कर्तव्यानि उक्तानि सन्ति।
(संविधान के 51(क) अनुच्छेद में नागरिकों के __________ कर्तव्य बताए गए हैं।)
उत्तर: एकादश
पूर्ण वाक्यम्: संविधानस्य एकपञ्चाशत्तमे (क) अनुच्छेदे नागरिकाणाम् एकादश कर्तव्यानि उक्तानि सन्ति।
(संविधान के 51(क) अनुच्छेद में नागरिकों के ग्यारह कर्तव्य बताए गए हैं।)
प्रश्न 10. अहं “आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वतः” इति __________ अनुसरामि।
(मैं “चारों ओर से हमारे पास कल्याणकारी विचार आएँ” इस __________ का अनुसरण करता हूँ।)
उत्तर: वेदोक्तिम्
पूर्ण वाक्यम्: अहं “आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वतः” इति वेदोक्तिम् अनुसरामि।
(मैं “चारों ओर से हमारे पास कल्याणकारी विचार आएँ” इस वेद-वचन का अनुसरण करता हूँ।)
3. दीर्घ उत्तरीय प्रश्न/उत्तर
प्रश्न 1. संविधानं स्वविषये किं कथयति?
(संविधान अपने विषय में क्या कहता है?)
उत्तर: अहं भारतस्य आत्मा, राष्ट्रस्य नियमसंहिता जीवनमार्गदर्शकश्च अस्मि। अहं राष्ट्रस्य लोकतन्त्रं सुदृढं करोमि।
(मैं भारत की आत्मा, राष्ट्र की नियम-संहिता और जीवन का मार्गदर्शक हूँ। मैं राष्ट्र के लोकतंत्र को मजबूत करता हूँ।)
प्रश्न 2. संविधानस्य चत्वारः आधारस्तम्भाः कथं राष्ट्रं सुदृढं कुर्वन्ति?
(संविधान के चार आधार-स्तंभ राष्ट्र को कैसे मजबूत करते हैं?)
उत्तर: न्यायः, स्वतन्त्रता, समता, बन्धुता च संविधानस्य चत्वारः आधारस्तम्भाः सन्ति। एते राष्ट्रस्य लोकतन्त्रं सुदृढं कुर्वन्ति।
(न्याय, स्वतंत्रता, समानता और बंधुता संविधान के चार आधार-स्तंभ हैं। ये राष्ट्र के लोकतंत्र को मजबूत करते हैं।)
प्रश्न 3. संविधानस्य त्रीणि अङ्गानि कानि? तेषां कार्याणि च लिखत।
(संविधान के तीन अंग कौन-से हैं? उनके कार्य लिखिए।)
उत्तर: विधायिका नीतिनां निर्माणं, कार्यपालिका नीतिनां क्रियान्वयनं करोति। न्यायपालिका प्रजाधिकाराणां रक्षां करोति।
(विधायिका नीतियों का निर्माण और कार्यपालिका उनका क्रियान्वयन करती है। न्यायपालिका जनता के अधिकारों की रक्षा करती है।)
प्रश्न 4. न्यायपालिकायाः संरचना कथम् अस्ति?
(न्यायपालिका की संरचना कैसी है?)
उत्तर: जनपदन्यायालयाः, उच्चन्यायालयाः, उच्चतमन्यायालयश्च न्यायपालिकायाः प्रमुखाः भागाः सन्ति। एषा प्रजाधिकाराणां रक्षां करोति।
(जिला न्यायालय, उच्च न्यायालय और उच्चतम न्यायालय न्यायपालिका के प्रमुख भाग हैं। यह जनता के अधिकारों की रक्षा करती है।)
प्रश्न 5. संविधानस्य प्रमुखाणि लक्ष्यानि कानि सन्ति?
(संविधान के प्रमुख लक्ष्य क्या हैं?)
उत्तर: राष्ट्रस्य एकतायाः, अखण्डतायाः, न्यायस्य शान्तेश्च स्थापना संविधानस्य मूलं लक्ष्यम् अस्ति। सर्वजनहितं सर्वजनसुखं च अस्य परमं ध्येयम् अस्ति।
(राष्ट्र की एकता, अखंडता, न्याय और शांति की स्थापना संविधान का मूल लक्ष्य है। सभी का हित और सुख इसका परम ध्येय है।)
प्रश्न 6. संविधानं मौलिकाधिकारान् कथं बोधयति तथा प्रजाः कथं रक्षति?
(संविधान मौलिक अधिकारों का बोध कैसे कराता है और जनता की रक्षा कैसे करता है?)
उत्तर: संविधानं नागरिकान् मौलिकाधिकारान् बोधयति, येन ते सगौरवं जीवनं यापयन्ति। वैधानिकोपचाराधिकारेण (अनुच्छेदः ३२) संविधानं प्रजाः रक्षति।
(संविधान नागरिकों को मौलिक अधिकारों का ज्ञान कराता है, जिससे वे सम्मानपूर्वक जीवन बिताते हैं। यह वैधानिक उपचार के अधिकार (अनुच्छेद 32) द्वारा जनता की रक्षा करता है।)
प्रश्न 7. संसदीयशासनपद्धतेः प्रमुखं वैशिष्ट्यं किम् अस्ति?
(संसदीय शासन प्रणाली की प्रमुख विशेषता क्या है?)
उत्तर: जनाः स्वप्रतिनिधीन् चित्वा संसदि प्रेषयन्ति। अस्यां व्यवस्थायां प्रजाः एव प्रमुखाः भवन्ति तथा जनमतस्य महत्त्वम् अत्यधिकं वर्तते।
(लोग अपने प्रतिनिधियों को चुनकर संसद में भेजते हैं। इस व्यवस्था में जनता ही प्रमुख होती है तथा जनमत का बहुत अधिक महत्त्व है।)
प्रश्न 8. संविधानानुसारं नागरिकाणां प्रमुखाणि कर्तव्यानि कानि सन्ति?
(संविधान के अनुसार नागरिकों के प्रमुख कर्तव्य कौन-से हैं?)
उत्तर: राष्ट्रभक्तिः, सामाजिकसमरसता, पर्यावरणसंरक्षणं वैज्ञानिकदृष्टिश्च नागरिकाणां प्रमुखाणि कर्तव्यानि सन्ति। सर्वैः स्वकर्तव्यानि पालनीयानि।
(राष्ट्रभक्ति, सामाजिक सद्भाव, पर्यावरण संरक्षण और वैज्ञानिक दृष्टिकोण नागरिकों के प्रमुख कर्तव्य हैं। सभी को अपने कर्तव्यों का पालन करना चाहिए।)
प्रश्न 9. संविधानस्य दृष्टौ सर्वे भारतीयाः कीदृशाः सन्ति?
(संविधान की दृष्टि में सभी भारतीय कैसे हैं?)
उत्तर: संविधानस्य दृष्टौ सर्वे भारतीयाः समानाः सन्ति। संविधानं सामाजिक-आर्थिक-राजनैतिकन्यायस्य तथा विचारस्वातन्त्र्यस्य पोषकः अस्ति।
(संविधान की दृष्टि में सभी भारतीय समान हैं। संविधान सामाजिक, आर्थिक और राजनीतिक न्याय तथा विचारों की स्वतंत्रता का समर्थक है।)
प्रश्न 10. संविधानस्य अन्तिमे भागे वर्णिताः शुभकामनाः काः सन्ति?
(संविधान के अंतिम भाग में वर्णित शुभकामनाएँ क्या हैं?)
उत्तर: सर्वे सुखिनः भवन्तु, सर्वे निरामयाः भवन्तु, सर्वे भद्राणि पश्यन्तु। मा कश्चित् दुःखभाग् भवेत्।
(सभी सुखी हों, सभी रोगमुक्त हों और सभी शुभ देखें। कोई भी दुःख का भागी न बने।)


Leave a Reply