लघु प्रश्नाः — Short Questions
१. सन्धिः का कथ्यते ?
हिन्दी: सन्धि किसे कहते हैं?
उत्तरम्: द्वयोः वर्णयोः संहितायां यः वर्णविकारः भवति, सः सन्धिः कथ्यते।
हिन्दी: दो वर्णों के मेल में जो वर्ण परिवर्तन होता है, उसे सन्धि कहते हैं।
२. सन्धेः मुख्यभेदाः के ?
हिन्दी: सन्धि के मुख्य भेद कौन-कौन से हैं?
उत्तरम्: सन्धेः त्रयः मुख्यभेदाः सन्ति— स्वरसन्धिः, व्यञ्जनसन्धिः, विसर्गसन्धिश्च।
हिन्दी: सन्धि के तीन मुख्य भेद हैं— स्वर सन्धि, व्यंजन सन्धि और विसर्ग सन्धि।
३. दीर्घसन्धिः का ?
हिन्दी: दीर्घ सन्धि क्या है?
उत्तरम्: समानयोः स्वरयोः मेलने दीर्घस्वरः भवति, सा दीर्घसन्धिः।
हिन्दी: समान स्वरों के मिलने पर दीर्घ स्वर हो जाए, उसे दीर्घ सन्धि कहते हैं।
४. गुणसन्धिः का ?
हिन्दी: गुण सन्धि क्या है?
उत्तरम्: अ अथवा आ परे इ, ई, उ, ऊ, ऋ आगच्छति चेत् गुणादेशः भवति।
हिन्दी: अ या आ के बाद इ, ई, उ, ऊ, ऋ आने पर गुणादेश होता है।
५. यण्सन्धिः का ?
हिन्दी: यण् सन्धि क्या है?
उत्तरम्: इक् वर्णानां स्थाने यण् वर्णाः भवन्ति, सा यण्सन्धिः।
हिन्दी: इक् वर्णों के स्थान पर यण् वर्ण हो जाएँ, उसे यण् सन्धि कहते हैं।
६. विसर्गसन्धिः का ?
हिन्दी: विसर्ग सन्धि क्या है?
उत्तरम्: विसर्गस्य पश्चात् स्वरः व्यञ्जनं वा आगच्छति चेत् यः परिवर्तनः भवति, सा विसर्गसन्धिः।
हिन्दी: विसर्ग के बाद स्वर या व्यंजन आने पर जो परिवर्तन होता है, उसे विसर्ग सन्धि कहते हैं।
मध्यम प्रश्नाः — Medium Questions
१. स्वरसन्धिः का कथ्यते ?
हिन्दी: स्वर सन्धि किसे कहते हैं?
उत्तरम्: द्वयोः स्वरयोः अत्यन्तसामीप्येन यः विकारः भवति, सा स्वरसन्धिः कथ्यते।
हिन्दी: दो स्वरों के अत्यन्त समीप आने से जो परिवर्तन होता है, उसे स्वर सन्धि कहते हैं।
२. दीर्घसन्धेः उदाहरणं लिखत।
हिन्दी: दीर्घ सन्धि का उदाहरण लिखिए।
उत्तरम्: विद्या + आलयः = विद्यालयः।
हिन्दी: विद्या + आलयः = विद्यालयः।
३. गुणसन्धेः उदाहरणं लिखत।
हिन्दी: गुण सन्धि का उदाहरण लिखिए।
उत्तरम्: नर + ईशः = नरेशः।
हिन्दी: नर + ईशः = नरेशः।
४. वृद्धिसन्धेः उदाहरणं लिखत।
हिन्दी: वृद्धि सन्धि का उदाहरण लिखिए।
उत्तरम्: तथा + एव = तथैव।
हिन्दी: तथा + एव = तथैव।
५. व्यञ्जनसन्धिः का कथ्यते ?
हिन्दी: व्यंजन सन्धि किसे कहते हैं?
उत्तरम्: व्यञ्जनस्य पश्चात् स्वरः अथवा व्यञ्जनं आगच्छति चेत् यः विकारः भवति, सा व्यञ्जनसन्धिः।
हिन्दी: व्यंजन के बाद स्वर या व्यंजन आने पर जो परिवर्तन होता है, उसे व्यंजन सन्धि कहते हैं।
६. पूर्वरूपसन्धिः का ?
हिन्दी: पूर्वरूप सन्धि क्या है?
उत्तरम्: पदान्ते ए, ओ परे अ आगच्छति चेत् पूर्ववर्णः एव तिष्ठति, सा पूर्वरूपसन्धिः।
हिन्दी: पद के अंत में ए, ओ के बाद अ आने पर पूर्व वर्ण ही रहता है, उसे पूर्वरूप सन्धि कहते हैं।
दीर्घ प्रश्नाः — Long Questions
१. सन्धेः परिभाषां लिखित्वा तस्य भेदान् वर्णयत।
हिन्दी: सन्धि की परिभाषा लिखकर उसके भेद बताइए।
उत्तरम्: द्वयोः वर्णयोः संहितायां यः वर्णविकारः भवति, सः सन्धिः कथ्यते। सन्धेः त्रयः मुख्यभेदाः सन्ति— स्वरसन्धिः, व्यञ्जनसन्धिः, विसर्गसन्धिश्च।
हिन्दी: दो वर्णों के मेल में जो वर्ण परिवर्तन होता है, उसे सन्धि कहते हैं। सन्धि के तीन मुख्य भेद हैं— स्वर सन्धि, व्यंजन सन्धि और विसर्ग सन्धि।
२. दीर्घसन्धिं उदाहरणैः सह स्पष्टयत।
हिन्दी: दीर्घ सन्धि को उदाहरण सहित स्पष्ट कीजिए।
उत्तरम्: समानस्वरयोः मेलने दीर्घस्वरः भवति। यथा— विद्या + आलयः = विद्यालयः, कपि + ईशः = कपीशः।
हिन्दी: समान स्वरों के मिलने पर दीर्घ स्वर होता है। जैसे— विद्या + आलयः = विद्यालयः, कपि + ईशः = कपीशः।
३. गुणसन्धिं उदाहरणैः सह लिखत।
हिन्दी: गुण सन्धि उदाहरण सहित लिखिए।
उत्तरम्: अ अथवा आ परे इ, ई, उ, ऊ, ऋ आगच्छति चेत् गुणादेशः भवति। यथा— नर + ईशः = नरेशः, महा + उत्सवः = महोत्सवः।
हिन्दी: अ या आ के बाद इ, ई, उ, ऊ, ऋ आने पर गुणादेश होता है। जैसे— नर + ईशः = नरेशः, महा + उत्सवः = महोत्सवः।
४. वृद्धिसन्धिं उदाहरणैः सह वर्णयत।
हिन्दी: वृद्धि सन्धि उदाहरण सहित बताइए।
उत्तरम्: अ अथवा आ परे ए, ऐ, ओ, औ आगच्छति चेत् वृद्धिः भवति। यथा— तथा + एव = तथैव, जल + ओघः = जलौघः।
हिन्दी: अ या आ के बाद ए, ऐ, ओ, औ आने पर वृद्धि होती है। जैसे— तथा + एव = तथैव, जल + ओघः = जलौघः।
५. यण्सन्धिं उदाहरणैः सह स्पष्टयत।
हिन्दी: यण् सन्धि को उदाहरण सहित स्पष्ट कीजिए।
उत्तरम्: इक् वर्णानां स्थाने यण् वर्णाः भवन्ति। यथा— यदि + अपि = यद्यपि, इति + आदि = इत्यादि, अनु + एषणम् = अन्वेषणम्।
हिन्दी: इक् वर्णों के स्थान पर यण् वर्ण हो जाते हैं। जैसे— यदि + अपि = यद्यपि, इति + आदि = इत्यादि, अनु + एषणम् = अन्वेषणम्।
६. विसर्गसन्धेः वर्णनं कुरुत।
हिन्दी: विसर्ग सन्धि का वर्णन कीजिए।
उत्तरम्: विसर्गस्य पश्चात् स्वरः अथवा व्यञ्जनं आगच्छति चेत् विसर्गे परिवर्तनं भवति। यथा— नमः + ते = नमस्ते, मनः + रथः = मनोरथः, बालः + अयम् = बालोऽयम्।
हिन्दी: विसर्ग के बाद स्वर या व्यंजन आने पर विसर्ग में परिवर्तन होता है। जैसे— नमः + ते = नमस्ते, मनः + रथः = मनोरथः, बालः + अयम् = बालोऽयम्।

Leave a Reply