1. वर्णस्य परिभाषा
संस्कृत:
भाषायाः लघुतमा इकाई वर्णः कथ्यते। वर्णैः एव शब्दानां निर्माणं भवति।
हिन्दी अनुवाद:
भाषा की सबसे छोटी इकाई को वर्ण कहते हैं। वर्णों से ही शब्द बनते हैं।
2. माहेश्वरसूत्राणि
संस्कृत:
पाणिनिना संस्कृतव्याकरणस्य आधाररूपेण चतुर्दश माहेश्वरसूत्राणि प्रदत्तानि।
तानि सूत्राणि एतानि—
- अइउण्
- ऋलृक्
- एओङ्
- ऐऔच्
- हयवरट्
- लण्
- ञमङणनम्
- झभञ्
- घढधष्
- जबगडदश्
- खफछठथचटतव्
- कपय्
- शषसर्
- हल्
हिन्दी अनुवाद:
पाणिनि ने संस्कृत व्याकरण के लिए 14 माहेश्वर सूत्र दिए। इन्हीं से वर्णों और प्रत्याहारों की रचना होती है।
3. प्रत्याहारः
संस्कृत:
माहेश्वरसूत्रेषु आधारं कृत्वा वर्णसमूहस्य संक्षिप्तरूपं प्रत्याहारः कथ्यते।
उदाहरणानि—
- अच् = समस्त स्वराः
- हल् = समस्त व्यञ्जनानि
- इक् = इ, उ, ऋ, लृ
- यण् = य्, व्, र्, ल्
हिन्दी अनुवाद:
माहेश्वर सूत्रों के आधार पर वर्ण समूह के छोटे रूप को प्रत्याहार कहते हैं।
जैसे—
- अच् = सभी स्वर
- हल् = सभी व्यंजन
- इक् = इ, उ, ऋ, लृ
- यण् = य, व, र, ल
4. वर्णानां भेदाः
संस्कृत:
वर्णाः द्विविधाः भवन्ति—
- स्वराः
- व्यञ्जनानि
हिन्दी अनुवाद:
वर्ण दो प्रकार के होते हैं—
- स्वर
- व्यंजन
5. स्वराः
परिभाषा
संस्कृत:
ये वर्णाः स्वयमेव उच्चार्यन्ते, अन्यवर्णस्य सहायता न आवश्यकते, ते स्वराः।
हिन्दी:
जो वर्ण बिना किसी दूसरे वर्ण की सहायता के बोले जाते हैं, उन्हें स्वर कहते हैं।
स्वराणां भेदाः
(क) ह्रस्वस्वराः
संस्कृत:
एकमात्राकालेन उच्चार्यन्ते।
अ, इ, उ, ऋ, लृ
हिन्दी:
जो एक मात्रा में बोले जाएँ, वे ह्रस्व स्वर हैं।
(ख) दीर्घस्वराः
संस्कृत:
द्विमात्राकालेन उच्चार्यन्ते।
आ, ई, ऊ, ॠ, ए, ऐ, ओ, औ
हिन्दी:
जो दो मात्रा में बोले जाएँ, वे दीर्घ स्वर हैं।
(ग) प्लुतस्वराः
संस्कृत:
त्रिमात्राकालेन वा अधिककालेन उच्चार्यन्ते।
उदाहरणम्— ओ३म्
हिन्दी:
जो तीन या अधिक मात्रा में बोले जाएँ, वे प्लुत स्वर कहलाते हैं।
6. अनुनासिकः तथा निरनुनासिकः
अनुनासिकः
संस्कृत:
मुखेन सह नासिकया उच्चार्यते।
हिन्दी:
जो स्वर मुख और नाक दोनों से बोले जाएँ।
निरनुनासिकः
संस्कृत:
केवलं मुखेन उच्चार्यते।
हिन्दी:
जो केवल मुख से बोले जाएँ।
7. व्यञ्जनानि
परिभाषा
संस्कृत:
ये वर्णाः स्वरस्य साहाय्येन एव उच्चार्यन्ते, ते व्यञ्जनानि।
हिन्दी:
जो वर्ण स्वर की सहायता से बोले जाते हैं, वे व्यंजन कहलाते हैं।
व्यञ्जनवर्गाः
क-वर्गः
क्, ख्, ग्, घ्, ङ्
च-वर्गः
च्, छ्, ज्, झ्, ञ्
ट-वर्गः
ट्, ठ्, ड्, ढ्, ण्
त-वर्गः
त्, थ्, द्, ध्, न्
प-वर्गः
प्, फ्, ब्, भ्, म्
हिन्दी:
व्यंजनों को पाँच वर्गों में बाँटा गया है।
8. अन्ये व्यञ्जनाः
अन्तःस्थाः
य्, र्, ल्, व्
ऊष्माः
श्, ष्, स्, ह्
हिन्दी:
य, र, ल, व को अन्तःस्थ कहते हैं।
श, ष, स, ह को ऊष्म कहते हैं।
9. अनुस्वारः
संस्कृत:
नासिकया उच्चार्यमाणः बिन्दुरूपवर्णः अनुस्वारः।
उदाहरणम्— अहं
हिन्दी:
नाक से बोले जाने वाला बिन्दु (ं) अनुस्वार कहलाता है।
10. विसर्गः
संस्कृत:
ः इति चिह्नं विसर्गः।
उदाहरणम्— रामः, गुरुः
हिन्दी:
ः चिन्ह को विसर्ग कहते हैं।
11. संयुक्तव्यञ्जनानि
संस्कृत:
द्वयोः व्यञ्जनयोः मेलनेन संयुक्तव्यञ्जनं भवति।
उदाहरणानि—
- क्ष = क् + ष्
- त्र = त् + र्
- ज्ञ = ज् + ञ्
हिन्दी:
दो व्यंजनों के मेल से संयुक्त व्यंजन बनते हैं।
12. उच्चारणस्थानानि
संस्कृत:
वर्णोच्चारणस्य प्रमुखस्थानानि—
- कण्ठः
- तालु
- मूर्धा
- दन्ताः
- ओष्ठौ
- नासिका
हिन्दी:
वर्णों के बोलने के मुख्य स्थान हैं—
- कण्ठ
- तालु
- मूर्धा
- दाँत
- होंठ
- नाक
13. प्रयत्नः
संस्कृत:
वर्णोच्चारणकाले यत् प्रयासः क्रियते, सः प्रयत्नः।
द्वौ प्रकारौ—
- आभ्यन्तरप्रयत्नः
- बाह्यप्रयत्नः
हिन्दी:
वर्ण बोलते समय जो प्रयास किया जाता है, उसे प्रयत्न कहते हैं।
दो प्रकार—
- आंतरिक प्रयत्न
- बाह्य प्रयत्न
14. स्मरणीय बिन्दवः
संस्कृत:
- अच् = स्वराः
- हल् = व्यञ्जनानि
- यण् = य्, व्, र्, ल्
- पंचवर्गाः अवश्यं ज्ञातव्याः।
- क्ष, त्र, ज्ञ संयुक्तवर्णाः सन्ति।
हिन्दी:
- अच् = स्वर
- हल् = व्यंजन
- यण् = य, व, र, ल
- पाँचों वर्ग याद रखें।
- क्ष, त्र, ज्ञ संयुक्त वर्ण हैं।

Leave a Reply