1. प्रस्तावना
संस्कृत
व्यावहारिकसुविधायै प्रत्येकः व्यक्तिः पदार्थः वा कस्यचित् नाम्ना अभिधीयते। तदेव नाम संज्ञा इति कथ्यते। व्याकरणशास्त्रे संज्ञानां परिभाषाणां च महान् महत्त्वम् अस्ति। एताभ्यां व्याकरणस्य नियमाः सुलभतया ज्ञायन्ते।
हिन्दी अनुवाद
व्यवहार की सुविधा के लिए प्रत्येक व्यक्ति या वस्तु को किसी न किसी नाम से पुकारा जाता है। उसी नाम को संज्ञा कहते हैं। व्याकरणशास्त्र में संज्ञा और परिभाषाओं का बहुत महत्त्व है। इनके द्वारा व्याकरण के नियम सरलता से समझे जाते हैं।
2. आगमः
संस्कृत
यदा कस्यचित् वर्णस्य समीपे अन्यः वर्णः आगत्य संयुक्तः भवति, तदा सः आगमः कथ्यते।
उदाहरणम्
वृक्ष + छाया = वृक्षच्छाया
अत्र ‘च्’ वर्णस्य आगमः जातः।
हिन्दी अनुवाद
जब किसी वर्ण के साथ दूसरा वर्ण आकर जुड़ जाता है, तब उसे आगम कहते हैं।
उदाहरण:
वृक्ष + छाया = वृक्षच्छाया
यहाँ ‘च्’ वर्ण आगम है।
3. आदेशः
संस्कृत
यदा कश्चन वर्णः निष्कास्य तस्य स्थाने अन्यः वर्णः आगच्छति, तदा सः आदेशः इति कथ्यते।
उदाहरणम्
यदि + अपि = यद्यपि
अत्र ‘इ’ वर्णस्य स्थाने ‘य्’ आदेशः जातः।
हिन्दी अनुवाद
जब किसी वर्ण को हटाकर उसके स्थान पर दूसरा वर्ण आ जाता है, तब उसे आदेश कहते हैं।
उदाहरण:
यदि + अपि = यद्यपि
यहाँ ‘इ’ के स्थान पर ‘य्’ आया है।
4. उपधा
संस्कृत
शब्दस्य अन्तिमवर्णात् पूर्ववर्ती वर्णः उपधा कथ्यते।
उदाहरणम्
चिन्त् इति पदे अन्तिमवर्णः ‘त्’ अस्ति, तस्मात् पूर्वं ‘न्’ उपधा अस्ति।
हिन्दी अनुवाद
किसी शब्द के अंतिम वर्ण से पहले वाला वर्ण उपधा कहलाता है।
उदाहरण:
चिन्त् शब्द में अंतिम वर्ण ‘त्’ है, उससे पहले ‘न्’ उपधा है।
5. पदम्
संस्कृत
सुप् प्रत्यययुक्तं नामपदम् तथा तिङ् प्रत्यययुक्तं क्रियापदम् पद इति कथ्यते।
उदाहरणानि
रामः, रामौ, रामाः
भवति, भवतः, भवन्ति
हिन्दी अनुवाद
सुप् प्रत्यय से बने संज्ञा शब्द तथा तिङ् प्रत्यय से बने क्रिया शब्द पद कहलाते हैं।
उदाहरण:
रामः, रामौ, रामाः
भवति, भवतः, भवन्ति
6. निष्ठा
संस्कृत
क्त तथा क्तवतुः इति प्रत्ययौ निष्ठा इति कथ्येते।
उदाहरणानि
गतः, गतवान्
हिन्दी अनुवाद
क्त और क्तवत् प्रत्यय को निष्ठा कहते हैं।
उदाहरण:
गतः, गतवान्
7. विकरणम्
संस्कृत
धातोः तिङ्प्रत्ययस्य च मध्ये यः प्रत्ययः आगच्छति, सः विकरणम् कथ्यते।
उदाहरणम्
भवति = भू + अ + ति
अत्र ‘अ’ विकरणम् अस्ति।
हिन्दी अनुवाद
धातु और तिङ् प्रत्यय के बीच आने वाला प्रत्यय विकरण कहलाता है।
उदाहरण:
भवति = भू + अ + ति
यहाँ ‘अ’ विकरण है।
8. संयोगः
संस्कृत
यदा द्वौ वा अधिकाः हल्-वर्णाः (व्यञ्जनाः) बिना व्यवधानम् एकत्र भवन्ति, तदा तत् संयोगः कथ्यते।
उदाहरणानि
महत्त्वम् = त् + त् + व्
गच्छति = च् + छ्
ग्रन्थः = ग् + र्
हिन्दी अनुवाद
जब दो या अधिक व्यंजन बिना किसी स्वर के साथ-साथ आते हैं, तब उसे संयोग कहते हैं।
उदाहरण:
महत्त्वम् = त् + त् + व्
गच्छति = च् + छ्
ग्रन्थः = ग् + र्
9. संहिता
संस्कृत
वर्णानाम् अत्यन्तसमीपस्थितिः संहिता कथ्यते। संहितास्थितौ एव सन्धिकार्यं भवति।
उदाहरणम्
वाक् + ईशः = वागीशः
हिन्दी अनुवाद
वर्णों का अत्यन्त निकट होना संहिता कहलाता है। इसी स्थिति में संधि होती है।
उदाहरण:
वाक् + ईशः = वागीशः
10. सम्प्रसारणम्
संस्कृत
यण् वर्णानां (य्, व्, र्, ल्) स्थाने इक् वर्णानां (इ, उ, ऋ, लृ) प्रयोगः सम्प्रसारणम् कथ्यते।
उदाहरणानि
यज् → इज्यते
वच् → उच्यते
हिन्दी अनुवाद
य, व, र, ल के स्थान पर इ, उ, ऋ, लृ का आना सम्प्रसारण कहलाता है।
उदाहरण:
यज् → इज्यते
वच् → उच्यते
11. स्मरणीय सूत्ररूपेण
संस्कृत
- मित्रवत् आगमः
- शत्रुवदादेशः
- अलोऽन्त्यात् पूर्व उपधा
- सुप्तिङन्तं पदम्
- क्तक्तवतू निष्ठा
- हलोऽनन्तराः संयोगः
हिन्दी अनुवाद
- मित्र की तरह आने वाला वर्ण = आगम
- शत्रु की तरह स्थान लेने वाला = आदेश
- अंतिम वर्ण से पहले वाला = उपधा
- सुप् और तिङ् युक्त शब्द = पद
- क्त, क्तवत् = निष्ठा
- मिले हुए व्यंजन = संयोग

Leave a Reply