1. सन्धेः परिचयः
संस्कृत
द्वयोः वर्णयोः अथवा पदयोः मेलने यः विकारः भवति, सः सन्धिः कथ्यते।
हिन्दी अनुवाद
दो वर्णों या दो शब्दों के मिलने पर जो परिवर्तन होता है, उसे सन्धि कहते हैं।
उदाहरणम्
विद्या + आलयः = विद्यालयः
2. सन्धेः भेदाः
संस्कृत
सन्धिः त्रिविधा अस्ति—
- स्वरसन्धिः
- व्यञ्जनसन्धिः
- विसर्गसन्धिः
हिन्दी अनुवाद
सन्धि तीन प्रकार की होती है—
- स्वर सन्धि
- व्यंजन सन्धि
- विसर्ग सन्धि
भाग 1 — स्वरसन्धिः
3. स्वरसन्धेः परिभाषा
संस्कृत
यदा द्वौ स्वरौ मिलतः, तदा यः विकारः भवति सः स्वरसन्धिः।
हिन्दी अनुवाद
जब दो स्वर मिलते हैं, तब जो परिवर्तन होता है, उसे स्वर सन्धि कहते हैं।
4. स्वरसन्धेः प्रमुखभेदाः
- दीर्घसन्धिः
- गुणसन्धिः
- वृद्धिसन्धिः
- यण्सन्धिः
- अयादिसन्धिः
- पूर्वरूपसन्धिः
- प्रकृतिभावः
- पररूपसन्धिः
5. दीर्घसन्धिः
नियमः
समानस्वरयोः मेलने दीर्घस्वरः भवति।
उदाहरणानि
राम + अस्ति = रामास्ति
गिरि + इन्द्रः = गिरीन्द्रः
सु + उक्तिः = सूक्तिः
हिन्दी अनुवाद
दो समान स्वरों के मिलने पर दीर्घ स्वर हो जाता है।
6. गुणसन्धिः
नियमः
अ/आ + इ/ई = ए
अ/आ + उ/ऊ = ओ
अ/आ + ऋ = अर्
उदाहरणानि
उप + इन्द्रः = उपेन्द्रः
महा + उत्सवः = महोत्सवः
देव + ऋषिः = देवर्षिः
हिन्दी अनुवाद
अ या आ के बाद इ/ई आने पर ए, उ/ऊ आने पर ओ तथा ऋ आने पर अर् होता है।
7. वृद्धिसन्धिः
नियमः
अ/आ + ए/ऐ = ऐ
अ/आ + ओ/औ = औ
उदाहरणानि
तथा + एव = तथैव
महा + ओषधिः = महौषधिः
हिन्दी अनुवाद
अ या आ के बाद ए/ऐ आने पर ऐ तथा ओ/औ आने पर औ होता है।
8. यण्सन्धिः
नियमः
इ = य्
उ = व्
ऋ = र्
लृ = ल्
उदाहरणानि
यदि + अपि = यद्यपि
इति + आदि = इत्यादि
अनु + एषणम् = अन्वेषणम्
हिन्दी अनुवाद
इ, उ, ऋ, लृ के स्थान पर क्रमशः य्, व्, र्, ल् हो जाता है।
9. अयादिसन्धिः
नियमः
ए = अय्
ऐ = आय्
ओ = अव्
औ = आव्
उदाहरणानि
ने + अनम् = नयनम्
नै + अकः = नायकः
नौ + इकः = नाविकः
हिन्दी अनुवाद
ए, ऐ, ओ, औ के बाद स्वर आने पर क्रमशः अय्, आय्, अव्, आव् हो जाता है।
भाग 2 — व्यञ्जनसन्धिः
10. व्यञ्जनसन्धेः परिभाषा
संस्कृत
व्यञ्जनयोः मेलने यः विकारः भवति सः व्यञ्जनसन्धिः।
हिन्दी अनुवाद
व्यंजनों के मिलने पर जो परिवर्तन होता है, उसे व्यंजन सन्धि कहते हैं।
11. प्रमुखभेदाः
- श्चुत्वम्
- ष्टुत्वम्
- जश्त्वम्
- चर्त्वम्
- अनुस्वारः
- परसवर्णः
- लत्वम्
- णत्वम्
12. श्चुत्वम्
उदाहरणानि
सत् + चित् = सच्चित्
उत् + चारणम् = उच्चारणम्
हिन्दी अनुवाद
त् के बाद चवर्ग आने पर परिवर्तन होता है।
13. जश्त्वम्
उदाहरणानि
वाक् + ईशः = वागीशः
दिक् + अम्बरः = दिगम्बरः
हिन्दी अनुवाद
अन्तिम व्यंजन अपने वर्ग के तृतीय वर्ण में बदल जाता है।
14. अनुस्वारः
उदाहरणानि
अहम् + गच्छामि = अहं गच्छामि
हरिम् + वन्दे = हरिं वन्दे
हिन्दी अनुवाद
म् के स्थान पर अनुस्वार हो जाता है।
15. णत्वम्
उदाहरणानि
कृष्णः
वर्णः
स्वर्णम्
हिन्दी अनुवाद
र, ष, ऋ के प्रभाव से न का ण हो जाता है।
भाग 3 — विसर्गसन्धिः
16. विसर्गसन्धेः परिभाषा
संस्कृत
विसर्गस्य परे स्वरः अथवा व्यञ्जनं आगच्छति चेत् यः विकारः भवति सः विसर्गसन्धिः।
हिन्दी अनुवाद
विसर्ग के बाद स्वर या व्यंजन आने पर जो परिवर्तन होता है, उसे विसर्ग सन्धि कहते हैं।
17. उदाहरणानि
नमः + ते = नमस्ते
निः + कपटः = निष्कपटः
बालः + अयम् = बालोऽयम्
मनः + रथः = मनोरथः
18. स्मरणीय सारांशः
| सन्धि | पहचान |
|---|---|
| दीर्घ | समान स्वर |
| गुण | अ + इ/उ |
| वृद्धि | अ + ए/ओ |
| यण् | इ से य्, उ से व् |
| जश्त्व | अन्तिम व्यंजन बदलता है |
| अनुस्वार | म् से ं |
| विसर्ग | ः में परिवर्तन |
Leave a Reply