अभ्यासकार्यम्
प्र. 1. उदाहरणमनुसृत्य यथानिर्दिष्टं वाच्यपरिवर्तनं कुरुत-
(उदाहरण के अनुसार निर्देशानुसार वाच्य परिवर्तन कीजिए)
यथा— रामः गृहं गच्छति । (कर्तृवाच्य) (राम घर जाता है)
→रामेण गृहं गम्यते । (राम के द्वारा घर जाया जाता है)
कमलया पायसम् पक्वम्। (कर्मवाच्य ) (कमला द्वारा खीर पकाई गई)
→कमला पायसम् पक्ववती । (कमला ने खीर पकाई)
| क्र.सं. | मूल वाक्य (संस्कृत) | परिवर्तित वाक्य (संस्कृत) | हिंदी अनुवाद (परिवर्तित वाक्य का) |
| i) | अहं कार्यं कृतवान्। | मया कार्यं कृतम्। | मेरे द्वारा कार्य किया गया। |
| ii) | त्वं पुस्तकं पठितवान्। | त्वया पुस्तकं पठितम्। | तुम्हारे द्वारा पुस्तक पढ़ी गई। |
| iii) | सः गायति। | तेन गीयते। | उसके द्वारा गाया जाता है। |
| iv) | युवाभ्यां सुलेखः लिखितः। | युवां सुलेखं लिखितवन्तौ। | तुम दोनों ने सुलेख लिखा। |
| v) | ताः रुदन्ति। | ताभिः रुद्यते। | उन (स्त्रियों) के द्वारा रोया जाता है। |
| vi) | मोहनः कन्दुकं क्रीडति। | मोहनेन कन्दुकं क्रीड्यते। | मोहन के द्वारा गेंद खेली जाती है। |
| vii) | छात्रः दुग्धं पिबति। | छात्रः दुग्धं पीतवान्। | छात्र ने दूध पिया। |
| viii) | छात्रः हसति। | छात्रेण हस्यते। | छात्र के द्वारा हँसा जाता है। |
| ix) | मम भ्राता उद्याने भ्रमति। | मम भ्रात्रा उद्याने भ्रम्यते। | मेरे भाई के द्वारा बगीचे में घूमा जाता है। |
| x) | सैनिकः युद्धक्षेत्रं गच्छति। | सैनिकेन युद्धक्षेत्रं गम्यते। | सैनिक के द्वारा युद्धक्षेत्र जाया जाता है। |
प्र. 2. अधोलिखितवाक्येषु कर्तृपदे वाच्यानुसारं रिक्तस्थानानि पूरयत—
यथा— राजेन्द्र: पाटलिपुत्रं गच्छति। (राजेन्द्र पाटलिपुत्र जाता है।)
राजेन्द्रेण पाटलिपुत्रं गम्यते । (राजेन्द्र के द्वारा पाटलिपुत्र जाया जाता है।)
| कर्तृवाच्य | कर्मवाच्य |
| i) सः रोटिकां खादति। (वह रोटी खाता है।) | तेन रोटिका खाद्यते। (उसके द्वारा रोटी खाई जाती है।) |
| ii) छात्रः ग्रन्थं पठति। (छात्र ग्रन्थ पढ़ता है।) | छात्रेण ग्रन्थः पठ्यते। (छात्र के द्वारा ग्रन्थ पढ़ा जाता है।) |
| iii) शकुन्तला राजभवनं गच्छति। (शकुन्तला राजभवन जाती है।) | शकुन्तलया राजभवनं गम्यते। (शकुन्तला के द्वारा राजभवन जाया जाता है।) |
| iv) दुष्यन्तः आखेटं करोति। (दुष्यन्त शिकार करता है।) | दुष्यन्तेन आखेटः क्रियते। (दुष्यन्त के द्वारा शिकार किया जाता है।) |
| v) गायकः गीतं गायति। (गायक गीत गाता है।) | गायकेन गीतं गीयते। (गायक के द्वारा गीत गाया जाता है।) |
प्र. 3. अधोलिखितवाक्यानां कर्मपदे परिवर्तनं कुरुत
कर्तृवाच्य कर्मवाच्य
i) अहं देवं पूजयामि। / मया देवः पूज्यते।
ii) बालकः फलं खादितवान्। / बालकेन फलम् खादितम्।
iii) त्वं गृहं गच्छसि। / त्वया गृहम् गम्यते।
iv) सः साधुं कथितवान्। / तेन साधुः कथितः।
v) यूयं कथां श्रुतवन्तः। / युष्माभिः कथा श्रुता।
प्र. 4. अधोलिखितवाक्यानां क्रियापदे परिवर्तनं कुरुत —
(नीचे लिखे वाक्यों के क्रिया पद में परिवर्तन कीजिए—)
| क्र.सं. | संस्कृत वाक्य (कर्तृवाच्य → कर्म/भाववाच्य) | हिंदी अनुवाद (कर्तृवाच्य) | हिंदी अनुवाद (कर्म/भाववाच्य) |
| i) | सः जलम् पिबति। → तेन जलम् पीयते। | वह जल पीता है। | उसके द्वारा जल पिया जाता है। |
| ii) | कपोतः आकाशे उत्पतति। → कपोतेन आकाशे उत्पत्यते। | कबूतर आकाश में उड़ता है। | कबूतर के द्वारा आकाश में उड़ा जाता है। |
| iii) | सुनीता आभूषणं धारयति। → सुनीतया आभूषणं धार्यते। | सुनीता आभूषण धारण करती है। | सुनीता के द्वारा आभूषण धारण किया जाता है। |
| iv) | नेता भाषणं करोति। → नेत्रा भाषणं क्रियते। | नेता भाषण देता है। | नेता के द्वारा भाषण दिया जाता है। |
| v) | सः कथां श्रुतवान्। → तेन कथा श्रुता। | उसने कथा सुनी। | उसके द्वारा कथा सुनी गई। |
| vi) | श्रमिकः कार्यं कृतवान्। → श्रमिकेण कार्यं कृतम्। | श्रमिक (मजदूर) ने कार्य किया। | श्रमिक के द्वारा कार्य किया गया। |
| vii) | पुत्रः मातरं पूजितवान्। → पुत्रेण माता पूजिता। | पुत्र ने माता की पूजा की। | पुत्र के द्वारा माता की पूजा की गई। |
| viii) | त्वम् आचार्यम् आदृतवान्। → त्वया आचार्यः आदृतः। | तुमने आचार्य का आदर किया। | तुम्हारे द्वारा आचार्य का आदर किया गया। |
प्र. 5. अधोलिखितानां कथनानाम् उत्तरे त्रयः विकल्पाः दत्ताः।
(क) कर्तृवाच्यस्य कर्तरि विभक्तिः भवति—
→ प्रथमा (✓)
(ख) कर्तृवाच्यस्य कर्मणि विभक्तिः भवति—
→ द्वितीया (✓)
(ग) कर्मवाच्यस्य कर्तरि विभक्तिः भवति—
→ तृतीया (✓)
(घ) कर्मवाच्यस्य कर्मणि विभक्तिः भवति—
→ प्रथमा (✓)
(ङ) भाववाच्यस्य कर्तरि विभक्तिः भवति—
→ तृतीया (✓)

Leave a Reply