अहम् अस्मि भारतस्य संविधानम्
१. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत –
(पाठ के आधार पर निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर पूर्ण वाक्य में लिखिए -)
(क) संविधानस्य चत्वारः स्तम्भाः के सन्ति?
उत्तर: संविधानस्य चत्वारः स्तम्भाः न्यायः, स्वतन्त्रता, समता, बन्धुता च सन्ति।
हिंदी प्रश्न: संविधान के चार स्तंभ कौन-कौन से हैं?
हिंदी उत्तर: संविधान के चार स्तंभ न्याय, स्वतंत्रता, समानता और बंधुता हैं।
(ख) कार्यपालिका किं करोति?
उत्तर: कार्यपालिका नीतिनां क्रियान्वयनं कारयति।
हिंदी प्रश्न: कार्यपालिका क्या करती है?
हिंदी उत्तर: कार्यपालिका नीतियों का क्रियान्वयन करवाती है।
(ग) कया भावनया नागरिकाणाम् उन्नतिः अभीष्टा?
उत्तर: ‘उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्’ इति भावनया नागरिकाणाम् उन्नतिः अभीष्टा।
हिंदी प्रश्न: किस भावना से नागरिकों की उन्नति की कामना की गई है?
हिंदी उत्तर: ‘उदार चरित्र वाले लोगों के लिए पूरी पृथ्वी ही परिवार है’ इस भावना से नागरिकों की उन्नति की कामना की गई है।
(घ) संविधानस्य एकपञ्चाशत्तमे (क) अनुच्छेदे कानि तत्त्वानि उक्तानि?
उत्तर: संविधानस्य एकपञ्चाशत्तमे (क) अनुच्छेदे नागरिकाणाम् एकादश कर्तव्यानि उक्तानि।
हिंदी प्रश्न: संविधान के अनुच्छेद 51(क) में कौन-कौन से तत्त्व बताए गए हैं?
हिंदी उत्तर: संविधान के अनुच्छेद 51(क) में नागरिकों के ग्यारह कर्तव्य बताए गए हैं।
(ङ) संविधानस्य सङ्कल्पना का वर्तते?
उत्तर: संविधानस्य सङ्कल्पना ‘सर्वमतसमभावः’ इति वर्तते।
हिंदी प्रश्न: संविधान की संकल्पना क्या है?
हिंदी उत्तर: संविधान की संकल्पना ‘सभी मतों के प्रति समान भाव’ है।
2.अधः प्रदत्तमञ्जूषातः शब्दान् चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-
(नीचे दी गई मंजूषा से शब्दों को चुनकर रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए -)
(क) अहमस्मि ……………. भारतस्य आत्मा।
हिंदी प्रश्न: मैं भारत की आत्मा हूँ।
उत्तर: संविधानम्
हिंदी उत्तर: संविधान
(ख) विधायिका कार्यपालिका न्यायपालिका चेति मम त्रीणि ………………….।
हिंदी प्रश्न: विधायिका, कार्यपालिका और न्यायपालिका मेरे तीन ______ हैं।
उत्तर: अङ्गानि
हिंदी उत्तर: अंग
(ग) अहम् ‘आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वतः’ इति ……………. अनुसरामि।
हिंदी प्रश्न: मैं “आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वतः” इस ______ का अनुसरण करता हूँ।
उत्तर: वेदोक्क्तिम्
हिंदी उत्तर: वेद-वाणी / वेद में कही गई उक्ति
(घ) संविधानस्य …………….. अनुच्छेदेन नागरिकाणां कर्तव्यानि उक्तानि।
हिंदी प्रश्न: संविधान के ______ अनुच्छेद द्वारा नागरिकों के कर्तव्य बताए गए हैं।
उत्तर: एकपञ्चाशत्तमे
हिंदी उत्तर: इक्यावनवें (51वें)
(ङ) सर्वे ………………. पश्यन्तु।
हिंदी प्रश्न: सभी ______ देखें।
उत्तर: भद्राणि
हिंदी उत्तर: कल्याणकारी/अच्छी वस्तुएँ।
३. प्रदत्तानां विग्रहवाक्यानां समासयुक्तानि पदानि लिखत-
(दिए गए विग्रह-वाक्यों के समस्त (समासयुक्त) पद लिखिए -)
(क) जीवनस्य मार्गदर्शकः = जीवनमार्गदर्शकः
हिंदी प्रश्न: “जीवन का मार्गदर्शक” का समासयुक्त पद क्या होगा?
उत्तर: जीवनमार्गदर्शकः
हिंदी अर्थ: जीवन का मार्ग दिखाने वाला।
(ख) दिनं दिनं प्रति = प्रतिदिनम्
हिंदी प्रश्न: “प्रतिदिन” का समासयुक्त पद क्या होगा?
उत्तर: प्रतिदिनम्
हिंदी अर्थ: प्रत्येक दिन।
(ग) आधारस्य शिला = आधारशिला
हिंदी प्रश्न: “आधार की शिला” का समासयुक्त पद क्या होगा?
उत्तर: आधारशिला
हिंदी अर्थ: आधार की शिला।
(घ) धर्मस्य उपासना = धर्मोपासना
हिंदी प्रश्न: “धर्म की उपासना” का समासयुक्त पद क्या होगा?
उत्तर: धर्मोपासना
हिंदी अर्थ: धर्म की उपासना।
(ङ) हृदः मन्दिरम् = हृदयमन्दिरम्
हिंदी प्रश्न: “हृदय का मंदिर” का समासयुक्त पद क्या होगा?
उत्तर: हृदयमन्दिरम्
हिंदी अर्थ: हृदय का मंदिर।
(च) संविधानस्य संशोधनम् = संविधानसंशोधनम्
हिंदी प्रश्न: “संविधान का संशोधन” का समासयुक्त पद क्या होगा?
उत्तर: संविधानसंशोधनम्
हिंदी अर्थ: संविधान का संशोधन।
4. अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-
(नीचे रेखांकित पदों के आधार पर प्रश्न-निर्माण कीजिए-)
(क) वाक्यम्: अहमस्मि संविधानम्, भारतस्य आत्मा।
हिन्दी अनुवाद: मैं संविधान हूँ, भारत की आत्मा।
प्रश्न: अहमस्मि संविधानम्, कस्य आत्मा?
हिन्दी अनुवाद: मैं संविधान हूँ, किसकी आत्मा?
(ख) वाक्यम्: प्राचीनभारतीयग्रन्थेषु उक्ताः परमोत्कृष्टविचाराधाराः मयि समाहिताः सन्ति।
हिन्दी अनुवाद: प्राचीन भारतीय ग्रंथों में कही गई सर्वोत्कृष्ट विचारधाराएँ मुझमें समाहित हैं।
प्रश्न: केषु उक्ताः परमोत्कृष्टविचाराधाराः मयि समाहिताः सन्ति?
हिन्दी अनुवाद: किनमें कही गई सर्वोत्कृष्ट विचारधाराएँ मुझमें समाहित हैं?
(ग) वाक्यम्: संविधानम् अधिकारैः सह कर्तव्यानि अपि बोधयति।
हिन्दी अनुवाद: संविधान अधिकारों के साथ कर्तव्यों का भी ज्ञान कराता है।
प्रश्न: संविधानम् कैः सह कर्तव्यानि अपि बोधयति?
हिन्दी अनुवाद: संविधान किसके साथ कर्तव्यों का भी ज्ञान कराता है?
(घ) वाक्यम्: अहं विशालराष्ट्रे न्यायस्य समतायाः बन्धुतायाः च पोषकः अस्मि।
हिन्दी अनुवाद: मैं विशाल राष्ट्र में न्याय, समता और बंधुता का पोषक हूँ।
प्रश्न: अहं विशालराष्ट्रे कस्य समतायाः बन्धुतायाः च पोषकः अस्मि?
हिन्दी अनुवाद: मैं विशाल राष्ट्र में किसके, समता और बंधुता का पोषक हूँ?
५. अधः प्रदत्तानां पदानां सन्धिविच्छेदं कुरुत –
(नीचे दिए गए पदों का संधि-विच्छेद कीजिए -)
(क) भारतस्यात्मा = भारतस्य + आत्मा
(ख) राष्ट्रियैकता = राष्ट्रिया + एकता
(ग) मौलिकाधिकारान् = मौलिक + अधिकारान्
(घ) सर्वकारस्योपरि = सर्वकारस्य + उपरि
(ङ) सर्वेऽपि = सर्वे + अपि
(च) कोऽपि = कः + अपि
६. अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा उचितम् (✓) अनुचितं (✗) वा चिनुत –
(निम्नलिखित वाक्यों को पढ़कर उचित (✓) या अनुचित (✗) चुनिए -)
(क) वाक्यम्: भारतस्य संविधानं विश्वस्मिन् विश्वे बृहत्तमं लिखितसंविधानम् अस्ति।
हिन्दी अनुवाद: भारत का संविधान पूरे विश्व में सबसे बड़ा लिखित संविधान है।
उत्तरम्: उचितम् (✓)
(ख) वाक्यम्: विधीनां नीतीनां च निर्माणं विधायिका करोति।
हिन्दी अनुवाद: नियमों और नीतियों का निर्माण विधायिका करती है।
उत्तरम्: उचितम् (✓)
(ग) वाक्यम्: संविधानं संसदीय-शासनपद्धतिम् प्रवर्तयति।
हिन्दी अनुवाद: संविधान संसदीय-शासन पद्धति को चलाता/प्रवर्तित करता है।
उत्तरम्: उचितम् (✓)
(घ) वाक्यम्: भारतस्य संविधानं कदापि संशोधयितुं न शक्यते।
हिन्दी अनुवाद: भारत के संविधान में कभी भी संशोधन नहीं किया जा सकता।
उत्तरम्: अनुचितम् (✗)
(ङ) वाक्यम्: संविधाने जनमतस्य महत्त्वं न वर्तते।
हिन्दी अनुवाद: संविधान में जनमत का महत्त्व नहीं है।
उत्तरम्: अनुचितम् (✗)
(च) वाक्यम्: संविधानं केवलं केन्द्रसर्वकाराय एव अधिकारान् प्रयच्छति न तु राज्यसर्वकारेभ्यः।
हिन्दी अनुवाद: संविधान केवल केंद्र सरकार को ही अधिकार देता है, राज्य सरकारों को नहीं।
उत्तरम्: अनुचितम् (✗)
७. अधः प्रदत्तां स्थितिं पठित्वा प्रश्नस्य उचितं समाधानं चिनुत –
(नीचे दी गई स्थिति को पढ़कर प्रश्न का सही समाधान चुनिए -)
स्थिति: भवतः/भवत्याः विद्यालये कश्चन नूतनः छात्रः प्रवेशं प्राप्नोति। सः छात्रः अन्यस्मात् राज्यात् अस्ति। तस्य मातृभाषा अपि भिन्ना अस्ति।
हिन्दी अनुवाद: आपके विद्यालय में कोई नया छात्र प्रवेश लेता है। वह छात्र किसी अन्य राज्य से है और उसकी मातृभाषा भी अलग है।
प्रश्न: संविधाने वर्णितस्य ‘बन्धुता’ इति मूल्यस्य आधारेण भवान्/भवती किं करिष्यति ?
हिन्दी अनुवाद: संविधान में वर्णित ‘बंधुता’ मूल्य के आधार पर आप क्या करेंगे/करेंगी?
विकल्पाः (Options):
(क) सः विषयः मम सम्बद्धः नास्ति इति त्यक्ष्यामि। (हिन्दी: ‘वह विषय मुझसे संबंधित नहीं है’ यह सोचकर छोड़ दूँगा/दूँगी।)
(ख) अहं तेन सह मित्रतां सम्पादयिष्यामि, मम मित्रैः सह अपि तस्य मैत्रीं कारयिष्यामि। (हिन्दी: मैं उससे मित्रता करूँगा/करूँगी और अपने दोस्तों से भी उसकी दोस्ती करवाऊँगा/करवाऊँगी।)
(ग) अहं मम गृहे पितरौ सूचयिष्यामि। (हिन्दी: मैं अपने घर में माता-पिता को सूचित करूँगा/करूँगी।)
उत्तरम्: (ख) अहं तेन सह मित्रतां सम्पादयिष्यामि, मम मित्रैः सह अपि तस्य मैत्रीं कारयिष्यामि।
हिन्दी अनुवाद: मैं उससे मित्रता करूँगा/करूँगी और अपने अन्य मित्रों के साथ भी उसकी दोस्ती करवाऊँगा/करवाऊँगी।


Leave a Reply