न खलु वयस्तेजसो हेतुः
सम्पूर्ण प्रश्नोत्तराणि — Complete Question-Answers with Hindi Translations
📖 गद्यम्
✍️ व्याकरणम्
🌍 इतिहासः
पाठ-परिचयः — Chapter Introduction
इस पाठ में भारत के महान् बालक्रान्तिवीर खुदीरामबोस के जीवन का संक्षिप्त परिचय दिया गया है। पाठ का शीर्षक अर्थ है — “वीरता के लिए आयु आवश्यक नहीं है।”
पाठ के शीर्षक का क्या अर्थ है?
“न खलु वयस्तेजसो हेतुः” — अस्य अर्थः अस्ति यत् तेजस्विता वा वीरतायाः कारणं वयः न भवति। बालकः अपि तेजस्वी भवितुं शक्नोति।
अर्थ — “वीरता के लिए आयु कारण नहीं होती।” एक बच्चा भी तेजस्वी और वीर हो सकता है।
खुदीराम कौन थे?
खुदीरामः भारतस्य स्वतन्त्रतासंग्रामस्य एकः तेजस्वी बालक्रान्तिवीरः हुतात्मा च आसीत्। सः बङ्गप्रान्ते जातः देशस्य स्वाधीनतार्थं जीवनम् अर्पितवान्।
खुदीराम भारत के स्वतन्त्रता-संग्राम के एक तेजस्वी बाल-क्रांतिवीर और शहीद थे। वे बंगाल में जन्मे और देश की स्वाधीनता के लिए अपना जीवन न्यौछावर कर दिया।
अभ्यासः १ — पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत
खुदीराम का जन्म कहाँ हुआ था?
खुदीरामस्य जन्म बङ्गप्रान्ते मेदिनीपुरनामके जनपदे मोहोबनी-ग्रामे नवाशीत्यधिक-अष्टादशशततमे वर्षे (१८८९) दिसम्बरमासस्य तृतीये दिनाङ्के अभवत्।
खुदीराम का जन्म बंगाल प्रान्त के मेदिनीपुर जिले के मोहोबनी गाँव में सन् १८८९ की ३ दिसम्बर को हुआ था।
खुदीराम किस कारण दुखी होते थे?
खुदीरामः देशवासिषु जायमानान् अत्याचारान् दृष्ट्वा व्यथितः भवति स्म। आंग्लानां अत्याचाराः तस्य हृदयं व्यथयन्ति स्म।
खुदीराम देशवासियों पर हो रहे अत्याचारों को देखकर दुखी होते थे। अंग्रेजों के अत्याचार उनके हृदय को पीड़ित करते थे।
सत्येन्द्रनाथ ने क्या उपदेश दिया?
सत्येन्द्रनाथः उपादिशत् — “क्रान्तिकार्यं कर्तुं शरीरं वज्रसदृशं दृढं, बुद्धिः असिधारा इव तीक्ष्णा, मनः गङ्गाजलमिव निर्मलं च भवेत् इति।”
सत्येन्द्रनाथ ने उपदेश दिया — “क्रांति का काम करने के लिए शरीर वज्र की तरह मजबूत, बुद्धि तलवार की धार की तरह तीखी, और मन गंगाजल की तरह निर्मल होना चाहिए।”
खुदीराम ने कब तक जूते न पहनने की प्रतिज्ञा की?
खुदीरामः प्रतिज्ञातवान् यत् ‘यावत् भारतम् आङ्गलशासनात् मुक्तं न भविष्यति तावत् पादत्राणं न धरिष्यामि’ इति। राणाप्रतापस्य चरित्रेण प्रेरितः सः एतां प्रतिज्ञां कृतवान्।
खुदीराम ने प्रतिज्ञा की कि “जब तक भारत अंग्रेजों के शासन से मुक्त नहीं हो जाता, तब तक मैं जूते नहीं पहनूँगा।” महाराणा प्रताप के चरित्र से प्रेरित होकर उन्होंने यह प्रतिज्ञा ली थी।
न्यायाधीश और अंग्रेज अधिकारी क्यों चौंक गए?
राष्ट्रभक्तस्य खुदीरामस्य मुखे भयं दुःखं वा नासीत् — प्रत्युत प्रसन्नता, शान्तिः, तृप्तिः, तेजः च आसीत्। मृत्युदण्डः श्रुत्वा अपि तस्य मुखे प्रसन्नता दृष्ट्वा न्यायाधीशः आङ्ग्लाः अधिकारिणः च चकिताः जाताः।
देशभक्त खुदीराम के चेहरे पर न तो भय था और न दुख — बल्कि प्रसन्नता, शांति, तृप्ति और तेज था। मृत्युदण्ड सुनने के बाद भी उनके चेहरे पर प्रसन्नता देखकर न्यायाधीश और अंग्रेज अधिकारी चकित हो गए।
अभ्यासः २ — सत्यम् / असत्यम्
पाठ के आधार पर निम्न वाक्यों को सत्य या असत्य पहचानें।
देशभक्तों का जीवन राष्ट्र के लिए समर्पित होता है। (सच/झूठ)
सत्यम्। पाठे स्पष्टम् उक्तम् अस्ति — “देशभक्तानां जीवनं राष्ट्राय समर्पितं भवति।” खुदीरामः अपि एतस्याः उक्तेः प्रमाणम् अस्ति।
सत्य। पाठ में स्पष्ट कहा गया है — “देशभक्तों का जीवन राष्ट्र के लिए समर्पित होता है।” खुदीराम इस बात के प्रमाण हैं।
निर्दय किंग्सफोर्ड बच्चों को भी दंड देता था। (सच/झूठ)
सत्यम्। पाठे उक्तम् अस्ति — “निर्दयः सः बालान् अपि न त्यजति स्म।” सः भारतीयदेशभक्तान् अतीवकठोररीत्या दण्डयति स्म।
सत्य। पाठ में कहा है — “वह निर्दय बच्चों को भी नहीं छोड़ता था।” वह भारतीय देशभक्तों को बहुत कठोरता से दंड देता था।
खुदीराम के आक्रमण से किंग्सफोर्ड मारा गया। (सच/झूठ)
असत्यम्। यद्यपि सः किङ्ग्ज़फोर्ड् महोदयस्य रथः आसीत् तथापि तस्मिन् सः नासीदेव। केनेडीनामकस्य अधिकारिणः पत्नी पुत्री च तत्र आस्ताम्। ते मृते किन्तु किङ्ग्ज़फोर्ड् रक्षितः।
असत्य। यद्यपि वह किंग्सफोर्ड की गाड़ी थी परन्तु उसमें वह नहीं था। केनेडी नामक अधिकारी की पत्नी और पुत्री वहाँ थीं। वे मारी गईं लेकिन किंग्सफोर्ड बच गया।
खुदीराम ने किंग्सफोर्ड की गाड़ी पर बम फेंका। (सच/झूठ)
सत्यम्। अष्टाधिक-नवदशशततमवर्षस्य एप्रिलमासस्य अष्टाविंशे दिनाङ्के (२८-०४-१९०८) प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां किङ्ग्ज़फोर्ड् इत्यस्य रथविशेषे विस्फोटकं प्रक्षिप्तम्।
सत्य। २८ अप्रैल १९०८ को प्रफुल्ल और खुदीराम ने किंग्सफोर्ड की गाड़ी पर बम फेंका था।
खुदीराम बच्चों को संगठित करके पदयात्रा आयोजित करते थे। (सच/झूठ)
सत्यम्। बालानां संघटनं कृत्वा सः पदयात्राम् आयोजयति स्म। तस्यां यात्रायां देशभक्तियुतानि गीतानि, वन्दे मातरम् चेत्यादयः घोषणाः भवन्ति स्म।
सत्य। वह बच्चों को संगठित करके पदयात्रा आयोजित करते थे। उस यात्रा में देशभक्ति के गीत और “वन्दे मातरम्” जैसी घोषणाएं होती थीं।
अभ्यासः ३ — संवत्सराणाम् अङ्कैः सह मेलनम्
संस्कृत में वर्षों को लिखने की पद्धति समझें। “अष्टाधिक-नवदशशततम” = नवदशः (१९) × शतम् (१०० नहीं बल्कि ‘नवदश’ = १९) + अष्ट (८) = १९०८
| संस्कृत वर्ष-नाम | अङ्काः (Numbers) | विशेष घटना |
|---|---|---|
| सप्तचत्वारिंशदधिक-नवदशशततमं वर्षम् | १९४७ | भारत स्वतन्त्रता |
| अष्टाधिक-नवदशशततमं वर्षम् | १९०८ | खुदीराम का बलिदान |
| पञ्चाशदुत्तर-नवदशशततमं वर्षम् | १९५० | भारतीय संविधान |
| पञ्चाधिक-नवदशशततमं वर्षम् | १९०५ | बङ्गभङ्ग आन्दोलनम् |
| नवाशीत्यधिक-अष्टादशशततमं वर्षम् | १८८९ | खुदीराम का जन्म |
सप्तचत्वारिंशदधिक-नवदशशततमं वर्षम् का अङ्क क्या है?
सप्तचत्वारिंशदधिक-नवदशशततमं वर्षम् = १९४७ (भारतस्य स्वतन्त्रतावर्षम्)
= १९४७ (भारत की स्वतंत्रता का वर्ष)
अष्टाधिक-नवदशशततमं वर्षम् का अङ्क क्या है?
अष्टाधिक-नवदशशततमं वर्षम् = १९०८ (खुदीरामस्य बलिदानवर्षम्)
= १९०८ (खुदीराम के बलिदान का वर्ष)
= ?
पञ्चाशदुत्तर-नवदशशततमं वर्षम् = १९५०
= १९५०
= ?
पञ्चाधिक-नवदशशततमं वर्षम् = १९०५ (बङ्गभङ्ग-आन्दोलनस्य वर्षम्)
= १९०५ (बंगभंग आंदोलन का वर्ष)
= ?
नवाशीत्यधिक-अष्टादशशततमं वर्षम् = १८८९ (खुदीरामस्य जन्मवर्षम्)
= १८८९ (खुदीराम के जन्म का वर्ष)
अभ्यासः ४ — चित्रं दृष्ट्वा पञ्च वाक्यानि लिखत
अधः प्रदत्तानि पदानि आधृत्य चित्रं दृष्ट्वा पञ्च वाक्यानि लिखत।
(नीचे दिए गए शब्दों का उपयोग करते हुए चित्र देखकर पाँच वाक्य लिखिए।)
बालकाः, बालिका, साइकिलम्, कन्दुकम्, पर्वतः, निर्झरः, सूर्यः, उद्याने, क्रीडन्ति, चलति, प्रतिबन्धिता, पुष्पाणि, खगाः
🖼️ चित्र-वर्णनम् — Picture Description
चित्रे एकं सुन्दरं दृश्यम् अस्ति। तत्र पर्वताः, निर्झरः, सूर्यः च दृश्यन्ते। बालकाः बालिकाश्च मिलित्वा क्रीडन्ति। एका बालिका चक्रयानेन (साइकिलेन) चलति। केचन बालकाः कन्दुकेन क्रीडन्ति। एका बालिका प्रतिबन्धितायानेन उपस्थिता अस्ति।
✍️ पञ्च वाक्यानि — Five Sentences (Model Answers)
पहला वाक्य — साइकिल चलाने वाला बालक
एकः बालकः साइकिलम् चालयति।
एक बालक साइकिल चला रहा है।
दूसरा वाक्य — फुटबॉल खेलना
बालकाः उद्याने कन्दुकेन क्रीडन्ति।
बालक उद्यान में गेंद से खेल रहे हैं।
तीसरा वाक्य — व्हीलचेयर पर बालिका
एका बालिका प्रतिबन्धितायानेन (चक्रासन्दे) उपविष्टा क्रीडां पश्यति।
एक बालिका व्हीलचेयर पर बैठकर खेल देख रही है।
चौथा वाक्य — पर्वत और झरना
दूरे पर्वताः सन्ति, तेभ्यः निर्झरः प्रवहति।
दूर में पर्वत हैं, उनसे झरना बहता है।
पाँचवाँ वाक्य — आकाश में पक्षी और सूर्य
आकाशे सूर्यः प्रकाशते, खगाः च उड्डीयन्ते।
आकाश में सूर्य चमक रहा है और पक्षी उड़ रहे हैं।
अतिरिक्त वाक्यानि — Additional Sentences (for Practice)
- क्षेत्रे पुष्पाणि विकसन्ति। — मैदान में फूल खिल रहे हैं।
- एका बालिका धावति। — एक बालिका दौड़ रही है।
- चित्रपटले प्रकृतेः शोभा दृश्यते। — इस चित्र में प्रकृति की सुन्दरता दिखती है।
व्याकरण-टिप्पणी (Grammar Note)चित्र-वाक्यों में वर्तमानकाल (Present Tense) का प्रयोग होता है। जैसे — क्रीडति (खेलता है), चालयति (चलाता है), प्रवहति (बहता है)। ये सब लट्लकार (Present Tense) के रूप हैं।
अभ्यासः ५ — सन्धिच्छेदं कुरुत
सन्धि = दो शब्दों का मिलना। सन्धिच्छेद = उन शब्दों को अलग-अलग करना।
सन्धिच्छेद करें
उत्तरम्
इत्यादयः = इति + आदयः
(इ + आ = या — यण् सन्धिः)
इति + आदयः → “इ” के बाद “आ” आने पर “इ → य” होता है → “इत्यादयः”
सन्धिच्छेद करें
उत्तरम्
सर्वेऽपि = सर्वे + अपि
(ए + अ = एऽ — पूर्वरूप सन्धिः)
सर्वे + अपि → “ए” के बाद “अ” आने पर पूर्वरूप सन्धि → “सर्वेऽपि”
सन्धिच्छेद करें
उत्तरम्
कश्चित् = कः + चित्
(सः + चित् → विसर्ग श्चुत्व सन्धिः)
कः + चित् → विसर्ग और “च” के मिलने पर “श्च” → “कश्चित्”
सन्धिच्छेद करें
उत्तरम्
प्रत्येकम् = प्रति + एकम्
(इ + ए = ये — यण् सन्धिः)
प्रति + एकम् → “इ” के बाद “ए” आने पर “इ → य” → “प्रत्येकम्”
सन्धिच्छेद करें
उत्तरम्
वयस्तेजसः = वयः + तेजसः
(विसर्ग + त् → सः सन्धिः)
वयः + तेजसः → विसर्ग के बाद “त” आने पर “ः → स्” → “वयस्तेजसः”
सन्धिच्छेद करें
उत्तरम्
अचिरादेव = अचिरात् + एव
(त् + ए → आदेव — व्यञ्जन सन्धिः)
अचिरात् + एव → “त्” के बाद स्वर आने पर → “अचिरादेव”
अभ्यासः ६ — विग्रहवाक्यं दृष्ट्वा समस्तपदानि चित्वा पूरयत
विग्रहवाक्य = समास को खोलना। समस्तपद = समास का मिला हुआ रूप।
देश के भक्त = (समस्तपद)
देशस्य भक्ताः = देशभक्ताः (षष्ठी तत्पुरुषः)
देश + भक्त = देशभक्त (षष्ठी तत्पुरुष समास)
बालक और क्रांतिवीर = (समस्तपद)
बालः च क्रान्तिवीरः च = बालक्रान्तिवीरः (द्वन्द्व समासः)
बाल + क्रांतिवीर = बालक्रांतिवीर (द्वन्द्व समास)
वज्र के समान = (समस्तपद)
वज्रेण सदृशम् = वज्रसदृशम् (तृतीया तत्पुरुषः)
वज्र + सदृश = वज्रसदृश (तृतीया तत्पुरुष समास)
तलवार की धार = (समस्तपद)
असेः धारा = असिधारा (षष्ठी तत्पुरुषः)
असि + धारा = असिधारा (षष्ठी तत्पुरुष समास)
मृत्यु ही दंड = (समस्तपद)
मृत्युः एव दण्डः = मृत्युदण्डः (कर्मधारय समासः)
मृत्यु + दंड = मृत्युदंड (कर्मधारय समास)
जो साधारण नहीं = (समस्तपद)
न साधारणः = असाधारणः (नञ् तत्पुरुषः)
न + साधारण = असाधारण (नञ् तत्पुरुष समास)
जिसमें से दया निकल गई हो = (समस्तपद)
निर्गता दया यस्मात् सः = निर्दयः (बहुव्रीहि समासः)
जिसमें से दया निकल गई = निर्दय (बहुव्रीहि समास)
अभ्यासः ७ — कालपरिवर्तनम् (लङ्-लकारः / क्तवतु / स्म)
भूतकालस्य चतुष्टयम् — Four ways to show Past Tense
- लङ्-लकारः — क्रिया में लङ् लगता है (अ + धातु + ?)। जैसे: अगच्छत्
- क्तवतु-प्रत्ययः — क्रिया + तवान्/तवती। जैसे: गतवान्
- स्म — वर्तमानकाल + स्म = भूतकाल। जैसे: गच्छति स्म
- क्त-प्रत्ययः — क्रिया + त/न। जैसे: गतः, कृतः
→ खुदीरामः हुतात्मा अजायत। (लङ्-लकारः)
लङ् लकार में बदलें
वन्दे मातरम् इत्यादयः घोषणाः अभवन्।
“भवन्ति स्म” का लङ् लकार = “अभवन्” (वे होती थीं → वे हुईं)
क्तवतु प्रत्यय में बदलें
सत्येन्द्रनाथः खुदीरामम् उपदिष्टवान्।
“उपादिशत्” का क्तवतु = “उपदिष्टवान्” (उपदेश दिया)
लङ् लकार में बदलें
सः नवमीं कक्षां पूर्णां कर्तुं न अशक्नोत्।
“शक्तवान्” का लङ् = “अशक्नोत्” (वह नहीं कर सका)
स्म के साथ वर्तमान काल में बदलें
क्रान्तिवीराः आङ्ग्लानां मनसि आतङ्कं जनयन्ति स्म।
“अजनयन्” का स्म रूप = “जनयन्ति स्म” (वे डर उत्पन्न करते थे)
लङ् लकार में बदलें
प्रफुल्लः भुशुण्ड्या गोलिकाप्रहारं अकरोत्।
“कृतवान्” का लङ् = “अकरोत्” (उसने गोली मारी)
अभ्यासः ८ — चित्-प्रत्ययान्तपदानि (Indefinite Pronouns)
जब किसी के बारे में निश्चित जानकारी नहीं होती, तब “चित्” प्रत्यय लगाते हैं। जैसे “कोई”, “कहीं”, “कभी” हिंदी में।
| मूल शब्द | चित् + शब्द | हिन्दी अर्थ |
|---|---|---|
| कः | कश्चित् | कोई (पुरुष) |
| का | काचित् | कोई (स्त्री) |
| किम् | किञ्चित् | कुछ |
| कुत्र | कुत्रचित् | कहीं |
| कदा | कदाचित् | कभी |
| कति | कतिचित् | कुछ संख्या में |
| कथम् | कथञ्चित् | किसी प्रकार |
| केन | केनचित् | किसी के द्वारा |
| कस्य | कस्यचित् | किसी का |
| कुतः | कुतश्चित् | कहीं से |
कश्चित् का प्रयोग करें
कश्चित् बालकः गच्छति।
कोई बालक जाता है।
काचित् का प्रयोग करें
काचित् बालिका गच्छति।
कोई बालिका जाती है।
किञ्चित् का प्रयोग करें
किञ्चित् फलं खादतु।
कुछ फल खाओ।
कुत्रचित् का प्रयोग करें
लेखनी कुत्रचित् लुप्ता।
कलम कहीं खो गई है।
कदाचित् का प्रयोग करें
सः कदाचित् आगच्छेत्।
वह कभी आए। (संभावना)
शब्दार्थाः — Word Meanings (सर्वं शब्देन भासते)
| शब्दः | अर्थः (संस्कृत) | हिन्दी | English |
|---|---|---|---|
| अधिवक्तृणाम् | अभिभाषकाणाम् | वकीलों के | Of advocates |
| असाधारणः | न साधारणः | असामान्य | Extraordinary |
| आचरितवन्तः | पालितवन्तः | मनाये | Observed |
| आतङ्कम् | भयम् | डर | Fear |
| आन्दोलनम् | विप्लवः | आन्दोलन | Revolution |
| उद्बन्धनम् | दण्डविशेषः | फाँसी | Execution |
| कदाचित् | एकदा | एक बार | Once |
| चकितः | विस्मितः | चौंकना | Amazed |
| दिवम् | स्वर्गम् | स्वर्ग को | To heaven |
| निर्दयः | निर्गता दया यस्मात् | दया रहित | Merciless |
| प्रतीकारयत्नः | प्रत्युत्तरप्रयासः | प्रतिरोध का प्रयास | Attempt at retaliation |
| भुशुण्डी | शस्त्रविशेषः | बन्दूक | Gun |
| व्यथितः | दुःखितः | चिन्तित | Worried |
| विस्फोटकम् | युद्धोपकरणविशेषः | विस्फोटक सामग्री | Explosive |
| संत्रस्तः | भीतः, पीडितः | आतंकित | Frightened |


Leave a Reply