📚 शारदा | कक्षा ९ | पञ्चमः पाठः
एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
मानवबुद्धेः सहकरी — सम्पूर्ण प्रश्नोत्तराणि
🤖 कृतकबुद्धिः
📖 वार्तालापः
✍️ व्याकरणम्
💡 विज्ञानम्
📖 वार्तालापः
✍️ व्याकरणम्
💡 विज्ञानम्
📋 विषय-सूची (Table of Contents)
पाठ-परिचयः — Chapter Introduction
पाठ का मुख्य विषय
यह पाठ एक वार्तालाप (dialogue) के रूप में है जिसमें अध्यापक और छात्र मिलकर कृतकबुद्धि (Artificial Intelligence) के स्वरूप, उपयोग-क्षेत्र, लाभ और सीमाओं पर चर्चा करते हैं।
यह पाठ एक वार्तालाप (dialogue) के रूप में है जिसमें अध्यापक और छात्र मिलकर कृतकबुद्धि (Artificial Intelligence) के स्वरूप, उपयोग-क्षेत्र, लाभ और सीमाओं पर चर्चा करते हैं।
पाठस्य सारः (Chapter Summary)
आधुनिक विज्ञानयुग में मानवजीवन तेजी से बदल रहा है। कृतकबुद्धि एक प्रभावशाली साधन के रूप में सामने आई है। यन्त्र मनुष्य की तरह सोचते और निर्णय लेते हैं। इस पाठ में विद्यालय की कक्षा में अध्यापक और छात्रों के बीच AI पर एक रोचक वार्तालाप प्रस्तुत किया गया है।
आधुनिक विज्ञानयुग में मानवजीवन तेजी से बदल रहा है। कृतकबुद्धि एक प्रभावशाली साधन के रूप में सामने आई है। यन्त्र मनुष्य की तरह सोचते और निर्णय लेते हैं। इस पाठ में विद्यालय की कक्षा में अध्यापक और छात्रों के बीच AI पर एक रोचक वार्तालाप प्रस्तुत किया गया है।
प्र. — पाठस्य शीर्षकस्य अर्थः किम् अस्ति?
पाठ के शीर्षक का अर्थ क्या है?
पाठ के शीर्षक का अर्थ क्या है?
उत्तरम्
“एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी” — अस्य अर्थः अस्ति यत् कृतकबुद्धिः (AI) मानवबुद्धेः सहायिका अस्ति, न तस्याः प्रतिस्पर्धिनी।
अर्थ — “यही वह कृत्रिम बुद्धि है जो मानव-बुद्धि की सहयोगी है।” अर्थात् AI मनुष्य की बुद्धि की सहायक है, प्रतियोगी नहीं।
“एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी” — अस्य अर्थः अस्ति यत् कृतकबुद्धिः (AI) मानवबुद्धेः सहायिका अस्ति, न तस्याः प्रतिस्पर्धिनी।
अर्थ — “यही वह कृत्रिम बुद्धि है जो मानव-बुद्धि की सहयोगी है।” अर्थात् AI मनुष्य की बुद्धि की सहायक है, प्रतियोगी नहीं।
प्र. — पाठे के के पात्राः सन्ति?
पाठ में कौन-कौन से पात्र हैं?
पाठ में कौन-कौन से पात्र हैं?
उत्तरम्
पाठे अध्यापकः, यशिका, कात्यायनी, श्रेया, अथर्वः, पावनी, आर्यः, वेदः, अक्षतः, आकाशः, भास्करः च — एते पात्राः सन्ति।
पाठ में अध्यापक, यशिका, कात्यायनी, श्रेया, अथर्व, पावनी, आर्य, वेद, अक्षत, आकाश और भास्कर — ये सब पात्र हैं।
पाठे अध्यापकः, यशिका, कात्यायनी, श्रेया, अथर्वः, पावनी, आर्यः, वेदः, अक्षतः, आकाशः, भास्करः च — एते पात्राः सन्ति।
पाठ में अध्यापक, यशिका, कात्यायनी, श्रेया, अथर्व, पावनी, आर्य, वेद, अक्षत, आकाश और भास्कर — ये सब पात्र हैं।
अभ्यासः १ — पाठस्य आधारेण पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत
प्र. (क) — कृतकबुद्धिः का अस्ति?
कृत्रिम बुद्धि (AI) क्या है?
कृत्रिम बुद्धि (AI) क्या है?
उत्तरम्
यया अचेतनयन्त्राणि मानवबुद्धिवत् कार्यं कुर्वन्ति, सा कृतकबुद्धिः इति वैज्ञानिकाः मन्यन्ते। अर्थात् यदा यन्त्राणि मनुष्यवत् चिन्तयन्ति, निर्णयं कुर्वन्ति, कार्यं च कुर्वन्ति, तदा तत्र कृतकबुद्धिः उपस्थिता अस्ति।
जिसके द्वारा बेजान यन्त्र मानव-बुद्धि जैसा काम करते हैं, उसे वैज्ञानिक कृत्रिम बुद्धि (AI) मानते हैं। अर्थात् जब यन्त्र मनुष्य की तरह सोचते, निर्णय लेते और काम करते हैं, तब वहाँ कृत्रिम बुद्धि होती है।
यया अचेतनयन्त्राणि मानवबुद्धिवत् कार्यं कुर्वन्ति, सा कृतकबुद्धिः इति वैज्ञानिकाः मन्यन्ते। अर्थात् यदा यन्त्राणि मनुष्यवत् चिन्तयन्ति, निर्णयं कुर्वन्ति, कार्यं च कुर्वन्ति, तदा तत्र कृतकबुद्धिः उपस्थिता अस्ति।
जिसके द्वारा बेजान यन्त्र मानव-बुद्धि जैसा काम करते हैं, उसे वैज्ञानिक कृत्रिम बुद्धि (AI) मानते हैं। अर्थात् जब यन्त्र मनुष्य की तरह सोचते, निर्णय लेते और काम करते हैं, तब वहाँ कृत्रिम बुद्धि होती है।
प्र. (ख) — अध्यापकः कृतकबुद्धेः कानि उदाहरणानि उक्तवान्?
अध्यापक ने AI के कौन-कौन से उदाहरण बताए?
अध्यापक ने AI के कौन-कौन से उदाहरण बताए?
उत्तरम्
अध्यापकः एतानि उदाहरणानि उक्तवान् — चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल-मानचित्रं, जेमिनि, मेटा-कृतकबुद्धिः, परप्लेक्सिटि चेत्यादयः अनुप्रयुक्ततन्त्रविशेषाः कृतकबुद्धियुक्ताः सन्ति।
अध्यापक ने ये उदाहरण बताए — ChatGPT, Siri, Alexa, Google Maps, Gemini, Meta AI, Perplexity आदि AI-आधारित विशेष सॉफ्टवेयर हैं।
अध्यापकः एतानि उदाहरणानि उक्तवान् — चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल-मानचित्रं, जेमिनि, मेटा-कृतकबुद्धिः, परप्लेक्सिटि चेत्यादयः अनुप्रयुक्ततन्त्रविशेषाः कृतकबुद्धियुक्ताः सन्ति।
अध्यापक ने ये उदाहरण बताए — ChatGPT, Siri, Alexa, Google Maps, Gemini, Meta AI, Perplexity आदि AI-आधारित विशेष सॉफ्टवेयर हैं।
प्र. (ग) — यन्त्राणि कथं शिक्ष्यन्ते?
यन्त्रों को कैसे प्रशिक्षित किया जाता है?
यन्त्रों को कैसे प्रशिक्षित किया जाता है?
उत्तरम्
प्रौद्योगिकीविशारदाः यन्त्राधिगमः, गहनाधिगमः चेति विधिना एतानि यन्त्राणि प्रशिक्षयन्ति, अनुप्रयोगाय च सज्जीकुर्वन्ति।
तकनीकी विशेषज्ञ Machine Learning और Deep Learning की विधि से इन यन्त्रों को प्रशिक्षित करते हैं और उन्हें उपयोग के लिए तैयार करते हैं।
प्रौद्योगिकीविशारदाः यन्त्राधिगमः, गहनाधिगमः चेति विधिना एतानि यन्त्राणि प्रशिक्षयन्ति, अनुप्रयोगाय च सज्जीकुर्वन्ति।
तकनीकी विशेषज्ञ Machine Learning और Deep Learning की विधि से इन यन्त्रों को प्रशिक्षित करते हैं और उन्हें उपयोग के लिए तैयार करते हैं।
प्र. (घ) — ‘डेटासेट्’ केषां पाठशाला अस्ति?
‘डेटासेट्’ किसकी पाठशाला है?
‘डेटासेट्’ किसकी पाठशाला है?
उत्तरम्
‘डेटासेट्’ यन्त्राणां पाठशाला अस्ति। कृतकबुद्धिः यन्त्रं दत्तांशमाध्यमेन शिक्षणं करोति।
‘डेटासेट्’ यन्त्रों की पाठशाला है। कृत्रिम बुद्धि (AI) यन्त्र को डेटा के माध्यम से शिक्षा देती है।
‘डेटासेट्’ यन्त्राणां पाठशाला अस्ति। कृतकबुद्धिः यन्त्रं दत्तांशमाध्यमेन शिक्षणं करोति।
‘डेटासेट्’ यन्त्रों की पाठशाला है। कृत्रिम बुद्धि (AI) यन्त्र को डेटा के माध्यम से शिक्षा देती है।
प्र. (ङ) — कृतकबुद्धिः कुत्र प्रयुज्यते?
कृत्रिम बुद्धि का उपयोग कहाँ-कहाँ होता है?
कृत्रिम बुद्धि का उपयोग कहाँ-कहाँ होता है?
उत्तरम्
कृतकबुद्धिः शिक्षायां, चिकित्सायां, कृषिक्षेत्रे, न्यायालये, सञ्चारे, वित्ते, कलासङ्गीतक्षेत्रे, मनोरञ्जनादिषु क्षेत्रेषु च भूरिशः प्रयुज्यते।
कृत्रिम बुद्धि का उपयोग शिक्षा, चिकित्सा, कृषि, न्यायालय, संचार, वित्त, कला-संगीत और मनोरंजन आदि क्षेत्रों में बड़े पैमाने पर होता है।
कृतकबुद्धिः शिक्षायां, चिकित्सायां, कृषिक्षेत्रे, न्यायालये, सञ्चारे, वित्ते, कलासङ्गीतक्षेत्रे, मनोरञ्जनादिषु क्षेत्रेषु च भूरिशः प्रयुज्यते।
कृत्रिम बुद्धि का उपयोग शिक्षा, चिकित्सा, कृषि, न्यायालय, संचार, वित्त, कला-संगीत और मनोरंजन आदि क्षेत्रों में बड़े पैमाने पर होता है।
प्र. (च) — शिक्षायां कृतकबुद्धेः उपयोगः कथं भवति?
शिक्षा में AI का उपयोग कैसे होता है?
शिक्षा में AI का उपयोग कैसे होता है?
उत्तरम्
दीक्षा, स्वयम्, सर्वेषां कृते कृतकबुद्धिः, पी.एम्.-ईविद्या, संशयनिराकरणार्थं चैट्बोट्, भाषानुवादोपकरणानि च शिक्षायां प्रयुज्यन्ते। एतेषां साहाय्येन छात्राः शिक्षकाणाम् अनुपस्थितौ अपि स्वयम् अध्येतुं शक्नुवन्ति।
DIKSHA, SWAYAM, AI for All, PM e-Vidya, शंका-समाधान के लिए Chatbot, अनुवाद-उपकरण आदि शिक्षा में प्रयुक्त होते हैं। इनकी सहायता से छात्र शिक्षकों की अनुपस्थिति में भी स्वयं पढ़ सकते हैं।
दीक्षा, स्वयम्, सर्वेषां कृते कृतकबुद्धिः, पी.एम्.-ईविद्या, संशयनिराकरणार्थं चैट्बोट्, भाषानुवादोपकरणानि च शिक्षायां प्रयुज्यन्ते। एतेषां साहाय्येन छात्राः शिक्षकाणाम् अनुपस्थितौ अपि स्वयम् अध्येतुं शक्नुवन्ति।
DIKSHA, SWAYAM, AI for All, PM e-Vidya, शंका-समाधान के लिए Chatbot, अनुवाद-उपकरण आदि शिक्षा में प्रयुक्त होते हैं। इनकी सहायता से छात्र शिक्षकों की अनुपस्थिति में भी स्वयं पढ़ सकते हैं।
प्र. (छ) — यदि अशुद्धदत्तांशः दीयते तर्हि का समस्या भवति?
यदि गलत डेटा दिया जाए तो क्या समस्या होती है?
यदि गलत डेटा दिया जाए तो क्या समस्या होती है?
उत्तरम्
यदा प्रशिक्षणदत्तांशः पक्षपातयुक्तः भवति, तदा निष्कर्षाः अपि पक्षपातयुक्ताः भवन्ति। एषः दोषः ‘पूर्वग्रहः’ इति कथ्यते।
जब प्रशिक्षण-डेटा पक्षपातपूर्ण होता है, तब परिणाम भी पक्षपातपूर्ण होते हैं। इस दोष को ‘Bias (पूर्वग्रह)’ कहते हैं।
यदा प्रशिक्षणदत्तांशः पक्षपातयुक्तः भवति, तदा निष्कर्षाः अपि पक्षपातयुक्ताः भवन्ति। एषः दोषः ‘पूर्वग्रहः’ इति कथ्यते।
जब प्रशिक्षण-डेटा पक्षपातपूर्ण होता है, तब परिणाम भी पक्षपातपूर्ण होते हैं। इस दोष को ‘Bias (पूर्वग्रह)’ कहते हैं।
प्र. (ज) — कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन कीदृशं भयम् अस्ति?
AI के दुरुपयोग से कैसा भय है?
AI के दुरुपयोग से कैसा भय है?
उत्तरम्
अद्यत्वे कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन विभिन्नप्रकारकाः साइबर-अपराधाः समाजेषु देशेषु च चलन्ति। ‘डीप-फेक्’ इत्यस्माद् भयम् अपि अस्ति, येन मिथ्याचित्रं, मिथ्यादृश्यं, मिथ्याध्वनिः वा निर्मीयते।
आजकल AI के दुरुपयोग से विभिन्न प्रकार के साइबर-अपराध समाज और देश में चल रहे हैं। ‘Deep Fake’ का भय भी है, जिससे नकली चित्र, वीडियो या आवाज बनाई जाती है।
अद्यत्वे कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन विभिन्नप्रकारकाः साइबर-अपराधाः समाजेषु देशेषु च चलन्ति। ‘डीप-फेक्’ इत्यस्माद् भयम् अपि अस्ति, येन मिथ्याचित्रं, मिथ्यादृश्यं, मिथ्याध्वनिः वा निर्मीयते।
आजकल AI के दुरुपयोग से विभिन्न प्रकार के साइबर-अपराध समाज और देश में चल रहे हैं। ‘Deep Fake’ का भय भी है, जिससे नकली चित्र, वीडियो या आवाज बनाई जाती है।
प्र. (झ) — ‘कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी’ इति वाक्यस्य कः अर्थः?
‘AI मित्र बने, स्वामी न बने’ — इस वाक्य का क्या अर्थ है?
‘AI मित्र बने, स्वामी न बने’ — इस वाक्य का क्या अर्थ है?
उत्तरम्
अस्य वाक्यस्य अर्थः अस्ति यत् कृतकबुद्धिः अस्माकं साहाय्यार्थम् एव उपकरणरूपेण प्रयोक्तव्या। सा मानवस्य नियन्त्रणे तिष्ठेत्। अस्माकं जीवनस्य नियन्तृ न भवेत्। प्रेरणा तु मानवेभ्यः एव आगच्छति।
इस वाक्य का अर्थ है — AI को केवल हमारी सहायता के लिए उपकरण के रूप में उपयोग करना चाहिए। वह मनुष्य के नियंत्रण में रहे, हमारे जीवन का शासक न बने। प्रेरणा तो मनुष्यों से ही आती है।
अस्य वाक्यस्य अर्थः अस्ति यत् कृतकबुद्धिः अस्माकं साहाय्यार्थम् एव उपकरणरूपेण प्रयोक्तव्या। सा मानवस्य नियन्त्रणे तिष्ठेत्। अस्माकं जीवनस्य नियन्तृ न भवेत्। प्रेरणा तु मानवेभ्यः एव आगच्छति।
इस वाक्य का अर्थ है — AI को केवल हमारी सहायता के लिए उपकरण के रूप में उपयोग करना चाहिए। वह मनुष्य के नियंत्रण में रहे, हमारे जीवन का शासक न बने। प्रेरणा तो मनुष्यों से ही आती है।
अभ्यासः २ — मेलनं कुरुत (Match the Columns)
मेलन-सूत्रम्
तन्त्रांशानां (Software) कार्याणि विचिन्त्य यथोचितं विकल्पं चिनुत।
तन्त्रांशानां (Software) कार्याणि विचिन्त्य यथोचितं विकल्पं चिनुत।
| स्तम्भः अ (Software) | स्तम्भः ब (कार्यम्) | उत्तरम् |
|---|---|---|
| (क) चैट-जीपीटी (Chat-GPT) | संवादयन्त्रम् | ४ |
| (ख) डीप-फेक् (Deepfake) | मिथ्याचित्रस्य निर्माणम् | ७ |
| (ग) शिक्षकः | नैतिकतायाः शिक्षां करोति | १ |
| (घ) एलेक्सा (Alexa) | गीतं गायति, दीपं प्रकाशितं करोति च | ६ |
| (ङ) डेटासेट् (Dataset) | यन्त्रपाठशालायाः नाम | ९ |
| (च) दीक्षा (DIKSHA) | ए.आई.-आधारित-शिक्षाप्रणाली | २ |
| (छ) अपूर्वानुमेय-नियन्त्रणम् (Predictive Policing) | अपराधशमनाय प्रयोगः | १० |
| (ज) गूगल-मानचित्रं (Google Maps) | पथनिर्देशनं करोति | ३ |
| (झ) पूर्वग्रहः (Bias) | पक्षपातयुक्तं प्रशिक्षणफलम् | ५ |
| (ञ) दॅल्ल्-ई (DALL-E) | चित्रोत्पादनाय ए.आई.-अनुप्रयोगः | ८ |
अभ्यासः ३ — मञ्जूषातः शब्दान् चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत
मञ्जूषा (Word Box)
कृतकबुद्धिः, डेटासेट्, शिक्षकः, डीप-फेक्, सम्वादयन्त्रम्, कृषिक्षेत्रे, प्रशिक्षणम्, पूर्वाग्रहः, नैतिकता
कृतकबुद्धिः, डेटासेट्, शिक्षकः, डीप-फेक्, सम्वादयन्त्रम्, कृषिक्षेत्रे, प्रशिक्षणम्, पूर्वाग्रहः, नैतिकता
प्र. (क) — यन्त्राणां शिक्षणाय _______ नामकः दत्तांशसमूहः उपयुज्यते।
रिक्त स्थान भरें
रिक्त स्थान भरें
उत्तरम्
यन्त्राणां शिक्षणाय डेटासेट् नामकः दत्तांशसमूहः उपयुज्यते।
यन्त्रों की शिक्षा के लिए डेटासेट् नामक डेटा-समूह का उपयोग किया जाता है।
यन्त्राणां शिक्षणाय डेटासेट् नामकः दत्तांशसमूहः उपयुज्यते।
यन्त्रों की शिक्षा के लिए डेटासेट् नामक डेटा-समूह का उपयोग किया जाता है।
प्र. (ख) — चैट-जीपीटी, एलेक्सा, सिरि इत्यादीनि _______ इत्यस्य उदाहरणानि सन्ति।
रिक्त स्थान भरें
रिक्त स्थान भरें
उत्तरम्
चैट-जीपीटी, एलेक्सा, सिरि इत्यादीनि कृतकबुद्धिः इत्यस्य उदाहरणानि सन्ति।
ChatGPT, Alexa, Siri आदि कृत्रिम बुद्धि (AI) के उदाहरण हैं।
चैट-जीपीटी, एलेक्सा, सिरि इत्यादीनि कृतकबुद्धिः इत्यस्य उदाहरणानि सन्ति।
ChatGPT, Alexa, Siri आदि कृत्रिम बुद्धि (AI) के उदाहरण हैं।
प्र. (ग) — यः मनुष्यवत् प्रश्नोत्तरं करोति, सः _______ इति उच्यते।
रिक्त स्थान भरें
रिक्त स्थान भरें
उत्तरम्
यः मनुष्यवत् प्रश्नोत्तरं करोति, सः सम्वादयन्त्रम् इति उच्यते।
जो मनुष्य की तरह प्रश्नोत्तर करता है, वह Chatbot (संवाद-यन्त्र) कहलाता है।
यः मनुष्यवत् प्रश्नोत्तरं करोति, सः सम्वादयन्त्रम् इति उच्यते।
जो मनुष्य की तरह प्रश्नोत्तर करता है, वह Chatbot (संवाद-यन्त्र) कहलाता है।
प्र. (घ) — यदा पक्षपातयुक्तः दत्तांशः प्रयुज्यते तर्हि कृतकबुद्धिः अपि _______ करोति।
रिक्त स्थान भरें
रिक्त स्थान भरें
उत्तरम्
यदा पक्षपातयुक्तः दत्तांशः प्रयुज्यते तर्हि कृतकबुद्धिः अपि पूर्वाग्रहः करोति।
जब पक्षपातपूर्ण डेटा का उपयोग होता है, तब AI भी पूर्वग्रह (Bias) करती है।
यदा पक्षपातयुक्तः दत्तांशः प्रयुज्यते तर्हि कृतकबुद्धिः अपि पूर्वाग्रहः करोति।
जब पक्षपातपूर्ण डेटा का उपयोग होता है, तब AI भी पूर्वग्रह (Bias) करती है।
प्र. (ङ) — _______ सदैव करुणां, विवेकं च शिक्षयन्ति, कृतकबुद्धिः तु तस्य सहायिका अस्ति।
रिक्त स्थान भरें
रिक्त स्थान भरें
उत्तरम्
शिक्षकः सदैव करुणां, विवेकं च शिक्षयन्ति, कृतकबुद्धिः तु तस्य सहायिका अस्ति।
शिक्षक सदा करुणा और विवेक सिखाते हैं, AI तो उनकी सहायक मात्र है।
शिक्षकः सदैव करुणां, विवेकं च शिक्षयन्ति, कृतकबुद्धिः तु तस्य सहायिका अस्ति।
शिक्षक सदा करुणा और विवेक सिखाते हैं, AI तो उनकी सहायक मात्र है।
प्र. (च) — कृतकबुद्धिः यन्त्राणि अभ्यासेन _______ प्राप्नुवन्ति।
रिक्त स्थान भरें
रिक्त स्थान भरें
उत्तरम्
कृतकबुद्धिः यन्त्राणि अभ्यासेन प्रशिक्षणम् प्राप्नुवन्ति।
AI यन्त्र अभ्यास से प्रशिक्षण प्राप्त करते हैं।
कृतकबुद्धिः यन्त्राणि अभ्यासेन प्रशिक्षणम् प्राप्नुवन्ति।
AI यन्त्र अभ्यास से प्रशिक्षण प्राप्त करते हैं।
प्र. (छ) — मिथ्याचित्रं, मिथ्यावाणी च यदि कृतकबुद्ध्या निर्मीयते तर्हि सः दोषः _______ इति कथ्यते।
रिक्त स्थान भरें
रिक्त स्थान भरें
उत्तरम्
मिथ्याचित्रं, मिथ्यावाणी च यदि कृतकबुद्ध्या निर्मीयते तर्हि सः दोषः डीप-फेक् इति कथ्यते।
यदि AI से नकली चित्र या आवाज बनाई जाए तो वह दोष Deep Fake कहलाता है।
मिथ्याचित्रं, मिथ्यावाणी च यदि कृतकबुद्ध्या निर्मीयते तर्हि सः दोषः डीप-फेक् इति कथ्यते।
यदि AI से नकली चित्र या आवाज बनाई जाए तो वह दोष Deep Fake कहलाता है।
प्र. (ज) — ड्रोनस्य माध्यमेन बीज-वपनं, भूमिक्षमतापरीक्षणं च _______ भवति।
रिक्त स्थान भरें
रिक्त स्थान भरें
उत्तरम्
ड्रोनस्य माध्यमेन बीज-वपनं, भूमिक्षमतापरीक्षणं च कृषिक्षेत्रे भवति।
ड्रोन के माध्यम से बीज बोना और भूमि-परीक्षण कृषि-क्षेत्र में होता है।
ड्रोनस्य माध्यमेन बीज-वपनं, भूमिक्षमतापरीक्षणं च कृषिक्षेत्रे भवति।
ड्रोन के माध्यम से बीज बोना और भूमि-परीक्षण कृषि-क्षेत्र में होता है।
प्र. (झ) — यदा कृतकबुद्धिः विवेकहीनतया उपयुज्यते तर्हि _______ हानिं प्राप्नोति।
रिक्त स्थान भरें
रिक्त स्थान भरें
उत्तरम्
यदा कृतकबुद्धिः विवेकहीनतया उपयुज्यते तर्हि नैतिकता हानिं प्राप्नोति।
जब AI का विवेकहीनता से उपयोग होता है तब नैतिकता को हानि पहुँचती है।
यदा कृतकबुद्धिः विवेकहीनतया उपयुज्यते तर्हि नैतिकता हानिं प्राप्नोति।
जब AI का विवेकहीनता से उपयोग होता है तब नैतिकता को हानि पहुँचती है।
अभ्यासः ४ — वर्गचित्रजालम् (Word Search)
निर्देशः
पाठे आगतानां शब्दानाम् आधारेण वर्गचित्रजाले वामतः दक्षिणं तथा उपरितः अधः — नूतनपदानां रेखाङ्कनं कुरुत।
पाठे आगतानां शब्दानाम् आधारेण वर्गचित्रजाले वामतः दक्षिणं तथा उपरितः अधः — नूतनपदानां रेखाङ्कनं कुरुत।
🔎 रेखाङ्किताः पदाः (Words to find)
- → वामतः दक्षिणम् (Left to Right): कृतकबुद्धिः, गूगलमानचित्र:, डीपफेक्, सिरि, शिक्षा, चैटबोट्, एलेक्सा, डिजिटल्, यन्त्राधिगम:
- ↓ उपरितः अधः (Top to Bottom): डेटासेट्, दत्तांश:, जेमिना
मुख्य शब्दाः (Key Words in this chapter)
कृतकबुद्धिः (AI), गूगलमानचित्रः (Google Maps), डीप-फेक् (Deepfake), सिरि (Siri), शिक्षा (Education), चैटबोट् (Chatbot), एलेक्सा (Alexa), डिजिटल् (Digital), यन्त्राधिगमः (Machine Learning), डेटासेट् (Dataset), दत्तांशः (Data)
कृतकबुद्धिः (AI), गूगलमानचित्रः (Google Maps), डीप-फेक् (Deepfake), सिरि (Siri), शिक्षा (Education), चैटबोट् (Chatbot), एलेक्सा (Alexa), डिजिटल् (Digital), यन्त्राधिगमः (Machine Learning), डेटासेट् (Dataset), दत्तांशः (Data)
अभ्यासः ५ — शुद्धम् (✓) अशुद्धम् (✗) वा चिनुत
प्र. (क) — आर्यः यशिका च विद्यालये कृतकबुद्धेः उपयोगं कुरुत। (शुद्धम्/अशुद्धम्?)
आर्य और यशिका विद्यालय में AI का उपयोग करते हैं।
आर्य और यशिका विद्यालय में AI का उपयोग करते हैं।
उत्तरम्
✗ अशुद्धम्। पाठे यशिका चालकरहितं पटु-कारयानं दृष्टवती। आर्यः संगणकस्य उपयोगं कुर्वन् आसीत्। परन्तु तौ ‘विद्यालये’ कृतकबुद्धेः उपयोगं कुरुत इति स्पष्टं नोक्तम्।
✗ गलत। पाठ में यशिका ने चालकरहित स्मार्ट कार देखी और आर्य कंप्यूटर का उपयोग कर रहा था, परन्तु दोनों ‘विद्यालय में AI का उपयोग करते हैं’ — यह स्पष्ट नहीं कहा गया।
✗ अशुद्धम्। पाठे यशिका चालकरहितं पटु-कारयानं दृष्टवती। आर्यः संगणकस्य उपयोगं कुर्वन् आसीत्। परन्तु तौ ‘विद्यालये’ कृतकबुद्धेः उपयोगं कुरुत इति स्पष्टं नोक्तम्।
✗ गलत। पाठ में यशिका ने चालकरहित स्मार्ट कार देखी और आर्य कंप्यूटर का उपयोग कर रहा था, परन्तु दोनों ‘विद्यालय में AI का उपयोग करते हैं’ — यह स्पष्ट नहीं कहा गया।
प्र. (ख) — कृतकबुद्धिः केवलं विनोदानुकूलम् उपकरणम् अस्ति। (शुद्धम्/अशुद्धम्?)
AI केवल मनोरंजन का उपकरण है।
AI केवल मनोरंजन का उपकरण है।
उत्तरम्
✗ अशुद्धम्। कृतकबुद्धिः केवलं विनोदाय न, अपि तु शिक्षायां, चिकित्सायां, कृषिक्षेत्रे, न्यायालये, सञ्चारे, वित्ते, मनोरञ्जनादिषु अनेकेषु क्षेत्रेषु उपयुज्यते।
✗ गलत। AI केवल मनोरंजन के लिए नहीं, बल्कि शिक्षा, चिकित्सा, कृषि, न्यायालय, संचार, वित्त आदि अनेक क्षेत्रों में उपयोगी है।
✗ अशुद्धम्। कृतकबुद्धिः केवलं विनोदाय न, अपि तु शिक्षायां, चिकित्सायां, कृषिक्षेत्रे, न्यायालये, सञ्चारे, वित्ते, मनोरञ्जनादिषु अनेकेषु क्षेत्रेषु उपयुज्यते।
✗ गलत। AI केवल मनोरंजन के लिए नहीं, बल्कि शिक्षा, चिकित्सा, कृषि, न्यायालय, संचार, वित्त आदि अनेक क्षेत्रों में उपयोगी है।
प्र. (ग) — अथर्वः अपि शिक्षायां कृतकबुद्धेः प्रयोगं करोति। (शुद्धम्/अशुद्धम्?)
अथर्व भी शिक्षा में AI का प्रयोग करता है।
अथर्व भी शिक्षा में AI का प्रयोग करता है।
उत्तरम्
✓ शुद्धम्। अथर्वः चैट-जीपीटी इत्यनेन सह वार्तालापं जानाति। तस्य माता एलेक्सा-यन्त्रस्य उपयोगं करोति। अतः AI प्रयोगे तस्य सहभागिता स्पष्टा अस्ति।
✓ सही। अथर्व ChatGPT का उपयोग जानता है और उसकी माँ Alexa का उपयोग करती है, अतः AI के प्रयोग में उसकी भागीदारी स्पष्ट है।
✓ शुद्धम्। अथर्वः चैट-जीपीटी इत्यनेन सह वार्तालापं जानाति। तस्य माता एलेक्सा-यन्त्रस्य उपयोगं करोति। अतः AI प्रयोगे तस्य सहभागिता स्पष्टा अस्ति।
✓ सही। अथर्व ChatGPT का उपयोग जानता है और उसकी माँ Alexa का उपयोग करती है, अतः AI के प्रयोग में उसकी भागीदारी स्पष्ट है।
प्र. (घ) — अक्षतः चैट्बोट् इत्यस्य साहाय्येन उपन्यासलेखनं करोति। (शुद्धम्/अशुद्धम्?)
अक्षत Chatbot की सहायता से उपन्यास-लेखन करता है।
अक्षत Chatbot की सहायता से उपन्यास-लेखन करता है।
उत्तरम्
✗ अशुद्धम्। पाठे अक्षतः अध्यापकं कृतकबुद्धेः प्रकाराणां विषये पृष्टवान् (“के ते प्रकाराः मान्यवर!”)। उपन्यासलेखनस्य कोऽपि उल्लेखः नास्ति।
✗ गलत। पाठ में अक्षत ने अध्यापक से AI के प्रकारों के बारे में पूछा था। उपन्यास-लेखन का कोई उल्लेख नहीं है।
✗ अशुद्धम्। पाठे अक्षतः अध्यापकं कृतकबुद्धेः प्रकाराणां विषये पृष्टवान् (“के ते प्रकाराः मान्यवर!”)। उपन्यासलेखनस्य कोऽपि उल्लेखः नास्ति।
✗ गलत। पाठ में अक्षत ने अध्यापक से AI के प्रकारों के बारे में पूछा था। उपन्यास-लेखन का कोई उल्लेख नहीं है।
प्र. (ङ) — ए.आई. डीप-फेक् इत्यपि कश्चन दुरुपयोगः अस्ति। (शुद्धम्/अशुद्धम्?)
AI का Deep Fake एक दुरुपयोग है।
AI का Deep Fake एक दुरुपयोग है।
उत्तरम्
✓ शुद्धम्। अध्यापकः स्वयम् उक्तवान् यत् डीप-फेक् कृतकबुद्ध्या निर्मितं मिथ्याचित्रं, दृश्यं, ध्वनिः वा अस्ति। एतत् उपहासाय, अनेकदा अपराधाय च उपयुज्यते।
✓ सही। अध्यापक ने स्वयं कहा कि Deep Fake AI द्वारा बनाई गई नकली चित्र, वीडियो या आवाज है, जो उपहास और अपराध के लिए उपयोग होती है।
✓ शुद्धम्। अध्यापकः स्वयम् उक्तवान् यत् डीप-फेक् कृतकबुद्ध्या निर्मितं मिथ्याचित्रं, दृश्यं, ध्वनिः वा अस्ति। एतत् उपहासाय, अनेकदा अपराधाय च उपयुज्यते।
✓ सही। अध्यापक ने स्वयं कहा कि Deep Fake AI द्वारा बनाई गई नकली चित्र, वीडियो या आवाज है, जो उपहास और अपराध के लिए उपयोग होती है।
प्र. (च) — आर्यः चित्रनिर्माणाय कृतकबुद्धेः साहाय्यं प्राप्नोति। (शुद्धम्/अशुद्धम्?)
आर्य चित्र बनाने के लिए AI की सहायता लेता है।
आर्य चित्र बनाने के लिए AI की सहायता लेता है।
उत्तरम्
✓ शुद्धम्। पाठे दॅल्ल्-ई (DALL-E) चित्रोत्पादनाय ए.आई.-अनुप्रयोगः इत्युक्तम्। आर्यः AI-सम्बन्धी चर्चायां भागी आसीत् अतः एतद् सम्भवम् अस्ति।
✓ सही। पाठ में DALL-E को चित्र-निर्माण के AI-अनुप्रयोग के रूप में बताया गया है और आर्य AI-चर्चा में भाग ले रहा था।
✓ शुद्धम्। पाठे दॅल्ल्-ई (DALL-E) चित्रोत्पादनाय ए.आई.-अनुप्रयोगः इत्युक्तम्। आर्यः AI-सम्बन्धी चर्चायां भागी आसीत् अतः एतद् सम्भवम् अस्ति।
✓ सही। पाठ में DALL-E को चित्र-निर्माण के AI-अनुप्रयोग के रूप में बताया गया है और आर्य AI-चर्चा में भाग ले रहा था।
प्र. (छ) — शिक्षकः गम्भीरतया चैट्बोट् वाक्यानां मूल्याङ्कनं करोति। (शुद्धम्/अशुद्धम्?)
शिक्षक गम्भीरता से Chatbot के वाक्यों का मूल्यांकन करते हैं।
शिक्षक गम्भीरता से Chatbot के वाक्यों का मूल्यांकन करते हैं।
उत्तरम्
✓ शुद्धम्। अध्यापकः पाठे कृतकबुद्धेः गुणदोषयोः विस्तृतं विश्लेषणं कृतवान्। सः कृतकबुद्धेः सीमाः, पूर्वग्रहः, डीप-फेक् आदीनां विषये छात्रान् सावधानान् अकरोत्।
✓ सही। अध्यापक ने पाठ में AI के गुण-दोषों का विस्तृत विश्लेषण किया और AI की सीमाएं, Bias, Deep Fake आदि के बारे में छात्रों को सावधान किया।
✓ शुद्धम्। अध्यापकः पाठे कृतकबुद्धेः गुणदोषयोः विस्तृतं विश्लेषणं कृतवान्। सः कृतकबुद्धेः सीमाः, पूर्वग्रहः, डीप-फेक् आदीनां विषये छात्रान् सावधानान् अकरोत्।
✓ सही। अध्यापक ने पाठ में AI के गुण-दोषों का विस्तृत विश्लेषण किया और AI की सीमाएं, Bias, Deep Fake आदि के बारे में छात्रों को सावधान किया।
अभ्यासः ६ — चित्रम् आधारीकृत्य संस्कृतभाषायां पञ्च वाक्यानि रचयत
चित्र-परिचयः
पाठे दिये गए चित्र में एक कक्षा का दृश्य है जिसमें एक Robot/AI यन्त्र तथा एक मानव (विद्यार्थी) आमने-सामने बैठे हैं। पृष्ठभूमि में AI-सम्बन्धी स्क्रीन दिखती है।
पाठे दिये गए चित्र में एक कक्षा का दृश्य है जिसमें एक Robot/AI यन्त्र तथा एक मानव (विद्यार्थी) आमने-सामने बैठे हैं। पृष्ठभूमि में AI-सम्बन्धी स्क्रीन दिखती है।
✍️ पञ्च वाक्यानि — Five Model Sentences
वाक्यम् (क) — यन्त्रः (Robot)
उत्तरम्
चित्रे एकः कृतकबुद्धियुक्तः यन्त्रः (रोबोट्) दृश्यते।
चित्र में एक AI-युक्त यन्त्र (Robot) दिखता है।
चित्रे एकः कृतकबुद्धियुक्तः यन्त्रः (रोबोट्) दृश्यते।
चित्र में एक AI-युक्त यन्त्र (Robot) दिखता है।
वाक्यम् (ख) — मानव-यन्त्र-संवादः
उत्तरम्
यन्त्रः मानवेन सह वार्तालापं करोति।
यन्त्र मनुष्य के साथ वार्तालाप कर रहा है।
यन्त्रः मानवेन सह वार्तालापं करोति।
यन्त्र मनुष्य के साथ वार्तालाप कर रहा है।
वाक्यम् (ग) — पृष्ठभूमौ
उत्तरम्
पृष्ठभूमौ संगणकयन्त्राणि कार्यं कुर्वन्ति।
पृष्ठभूमि में कंप्यूटर-यन्त्र कार्य कर रहे हैं।
पृष्ठभूमौ संगणकयन्त्राणि कार्यं कुर्वन्ति।
पृष्ठभूमि में कंप्यूटर-यन्त्र कार्य कर रहे हैं।
वाक्यम् (घ) — कृतकबुद्धेः साहाय्यम्
उत्तरम्
कृतकबुद्धिः मानवस्य कार्यं सुगमं करोति।
कृत्रिम बुद्धि मनुष्य के काम को आसान बनाती है।
कृतकबुद्धिः मानवस्य कार्यं सुगमं करोति।
कृत्रिम बुद्धि मनुष्य के काम को आसान बनाती है।
वाक्यम् (ङ) — सन्देशः
उत्तरम्
कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी अस्ति, न प्रतिस्पर्धिनी।
कृत्रिम बुद्धि मानव-बुद्धि की सहयोगी है, प्रतियोगी नहीं।
कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी अस्ति, न प्रतिस्पर्धिनी।
कृत्रिम बुद्धि मानव-बुद्धि की सहयोगी है, प्रतियोगी नहीं।
अभ्यासः ७ — वाक्येषु कर्तृपदं-क्रियापदं च चिनुत
व्याकरण-स्मरणम्
कर्तृपदम् = जो काम करे (Subject) | क्रियापदम् = जो काम हो (Verb)
कर्तृपदम् = जो काम करे (Subject) | क्रियापदम् = जो काम हो (Verb)
| वाक्यम् | कर्तृपदम् | क्रियापदम् |
|---|---|---|
| (क) आर्यः संगणकस्य उपयोगं कुर्वन् आसीत्। | आर्यः | कुर्वन् आसीत् |
| (ख) यशिका कृतकबुद्धेः उपयुक्तानाम् उपयोगान् वर्णयति। | यशिका | वर्णयति |
| (ग) शिक्षकः बालेभ्यः सतर्कतायाः आवश्यकतां सूचयति। | शिक्षकः | सूचयति |
| (घ) अथर्वः अपि कस्यचित् रोबोटिक्-यन्त्रस्य ज्ञानं दत्तवान्। | अथर्वः | दत्तवान् |
| (ङ) वेदः अपि कृतकबुद्धेः दोषान् विवेचयति। | वेदः | विवेचयति |
अभ्यासः ८ — वाक्येषु विशेषणं विशेष्यं च चिनुत
व्याकरण-स्मरणम्
विशेषणम् = जो विशेषता बताए (Adjective) | विशेष्यम् = जिसकी विशेषता हो (Noun being described)
विशेषणम् = जो विशेषता बताए (Adjective) | विशेष्यम् = जिसकी विशेषता हो (Noun being described)
| वाक्यम् | विशेषणम् | विशेष्यम् |
|---|---|---|
| (क) अद्यतनं संगणकयन्त्रम् अतिसक्रियम् अस्ति। | अद्यतनम्, अतिसक्रियम् | संगणकयन्त्रम् |
| (ख) वेदस्य गवेषणं गम्भीरम् आसीत्। | गम्भीरम् | गवेषणम् |
| (ग) यशिकायाः प्रस्तुतिः सुबोधा आसीत्। | सुबोधा | प्रस्तुतिः |
| (घ) शिक्षकस्य सन्देशः सुस्पष्टः आसीत्। | सुस्पष्टः | सन्देशः |
| (ङ) आर्यस्य दृष्टिकोणः आधुनिकः आसीत्। | आधुनिकः | दृष्टिकोणः |



Leave a Reply