सप्तमः पाठः
उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
पञ्चतन्त्र-कथाधारितः पाठः — सम्पूर्ण प्रश्नोत्तराणि
📝 अभ्यासः
🔤 व्याकरणम्
📚 पञ्चतन्त्रम्
💡 नीतिशास्त्रम्
अभ्यास १ — पूर्णवाक्येन उत्तराणि (Full Sentence Answers)
(मनुष्य के आचरण को कौन जानते हैं?)
उत्तरम् — आदित्यः, चन्द्रः, अनिलः, अनलः, द्यौः, भूमिः, आपः, हृदयम्, यमः, अहः, रात्रिः, उभे च सन्ध्ये — एते सर्वे नरस्य वृत्तं जानन्ति ।
(धर्मबुद्धि वाले लोग किसे कैसे देखते हैं?)
उत्तरम् — धर्मबुद्धयः परदारेषु मातृवत् वीक्षन्ते, परद्रव्येषु लोष्ठवत् वीक्षन्ते, सर्वभूतेषु च आत्मवत् वीक्षन्ते ।
(किसका जन्म व्यर्थ है?)
उत्तरम् — यः धरणीपीठे भ्रमता बहुविधभाषावेषादि न ज्ञातवान्, तस्य जन्मनः फलं व्यर्थम् ।
(पापबुद्धि ने अपने पिता से क्या कहा?)
उत्तरम् — पापबुद्धिः स्वपितरम् उक्तवान् यत् — “तात ! मया धर्मबुद्धेः प्रभूतः अर्थः चोरितः। वनप्रदेशे महाशमी नाम वृक्षे महाकोटरम् अस्ति। तत्र भवान् साम्प्रतमेव प्रविशतु। ततः प्रभाते यदा अहं सत्यश्रावणाय निवेदयामि, तदा भवता वक्तव्यं यत् धर्मबुद्धिः चौरः इति।”
(बुद्धिमान व्यक्ति क्या-क्या सोचे?)
उत्तरम् — प्राज्ञः उपायं च अपायं च चिन्तयेत् ।
(मनुष्य विद्या, धन और कला कब प्राप्त करता है?)
उत्तरम् — मानवः यावत् हृष्टः देशात् देशान्तरं न व्रजति, तावत् विद्यां वित्तं शिल्पं च सम्यक् न प्राप्नोति ।
(पापबुद्धि क्या सोचकर दूसरे देश गया?)
उत्तरम् — पापबुद्धिना चिन्तितम् — “अहं मूर्खः दरिद्रतया च पीडितः अस्मि। अतः एनं धर्मबुद्धिं स्वीकृत्य अन्यं देशं गच्छामि। तत्र अस्य आश्रयणेन धनं सम्पादयामि। अनन्तरम् एनमपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि” इति चिन्तयित्वा देशान्तरं प्रस्थितः ।
अभ्यास २ — प्रश्ननिर्माणम् (Form Questions from Bold Words)
(वाक्य — उसे भी ठगकर सुखी हो जाऊँगा।)
प्रश्नः — कम् अपि वञ्चयित्वा सुखी भवति ?
(वाक्य — सारा धन लेकर अपने गाँव चलते हैं।)
प्रश्नः — सर्वं धनं स्वीकृत्य कुत्र गच्छावः ?
(वाक्य — आधी रात को जंगल में जाकर वह सारा धन ले आया।)
प्रश्नः — कदा अटव्यां गत्वा सर्वं वित्तम् आनीतवान् ?
(वाक्य — वह सुनकर सभी लोगों की आँखें आश्चर्य से फट गईं।)
प्रश्नः — तत् आकर्ण्य सर्वे ते जनाः कीदृशाः सञ्जाताः ?
(वाक्य — मैं इस शमी के कोटर को आग से जला देता हूँ।)
प्रश्नः — अहम् एतत् शमीकोटरं केन प्रज्वालयामि ?
अभ्यास ३ — कः कं प्रति कथयति ? (Who Says to Whom?)
| वाक्यम् | कः (वक्ता) | कं प्रति (श्रोता) |
|---|---|---|
| (क) वत्स ! द्रुतं वद, अहं किं करवाणि येन तद्द्रव्यं स्थिरं तिष्ठेत्। (👉 हे पुत्र! जल्दी बताओ, मैं क्या करूँ जिससे वह धन सुरक्षित (स्थिर) रह सके।) | पिता (पापबुद्धेः जनकः) | पापबुद्धिः (पुत्रम्) |
| (ख) प्रातःकाले युवामस्माभिः सह तत्र वनप्रदेशं गच्छतम्। (👉 तुम दोनों प्रातःकाल हमारे साथ वहाँ वन क्षेत्र में जाओ।) | धर्माधिकारी | धर्मबुद्धिः-पापबुद्धी (उभौ) |
| (ग) त्वया हृतम् एतद्धनं, नान्येन। (👉 यह धन तुम्हारे द्वारा ही चुराया गया है, किसी और के द्वारा नहीं।) | पापबुद्धिः | धर्मबुद्धिः |
| (घ) भोः दुरात्मन् ! मा मैवं वद। (👉 अरे दुष्ट! ऐसा मत कहो।) | धर्मबुद्धिः | पापबुद्धिः |
| (ङ) एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम्। (👉 यह सब कुछ पापबुद्धि का ही किया हुआ है।) | पिता पापबुद्धेः (मृत्युपूर्वम्) | सर्वे जनाः |
अभ्यास ४ — भूतकाल → वर्तमानकाल परिवर्तनम्
उदाहरणम् — भवानपि मया सहैव प्रभूतं धनं प्राप्तवान् → भवानपि मया सहैव प्रभूतं धनं प्राप्नोति ।
(राजपुरुषों ने पापबुद्धि को दण्डित किया।)
वर्तमानकालः — राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डयन्ति ।
(पापबुद्धि ने बहुत अधिक धन कमाया।)
वर्तमानकालः — पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादयति ।
(पापबुद्धि वनदेवता के पास आया।)
वर्तमानकालः — पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगच्छति ।
(इस बीच पापबुद्धि ने सिर पीटते हुए कहा।)
वर्तमानकालः — अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् वदति ।
(सभी लोगों ने धर्मबुद्धि की प्रशंसा की।)
वर्तमानकालः — सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसन्ति ।
अभ्यास ५ — श्लोकभावार्थानुसारं रिक्तस्थानपूर्णम् (Fill in the Blanks)
कोष्ठकः — (व्यवहारं / पवनः / हृदयं)
सूर्यः, चन्द्रः, पवनः, अग्निः, आकाशः, भूमिः, जलम्, हृदयं, यमः, दिवसः, रात्रिः, प्रभातं, सायं च — मनुष्याणां सर्वविधं व्यवहारं जानन्ति। अतः वयं सर्वदा उत्तमं व्यवहारं कुर्मः।
कोष्ठकः — (भाषाः / व्यर्थं / अन्यदेशेषु)
यः अन्यदेशेषु न अटति, विविधदेशानां संस्कृतीः भाषाः च न जानाति, पृथिवीपृष्ठे तस्य जन्म व्यर्थं भाति।
कोष्ठकः — (द्रव्येषु / स्वयम् / मातरः)
सज्जनाः सर्वासु नारीषु मातरः इव, अन्येषां द्रव्येषु मृत्पिण्डम् इव, सर्वेषु प्राणिषु च स्वयम् इव चिन्तयन्ति।
कोष्ठकः — (कौशलानि / कार्यसाधनस्य / जानीयात्)
बुद्धिमान् मनुष्यः कौशलानि मार्गान् समस्यादूरीकरणस्य कार्यसाधनस्य च जानीयात्।
अभ्यास ६ — समास-विग्रहः / मेलनं (Compound Analysis)
उदाहरणम् — अर्थोपार्जनम् = अर्थस्य उपार्जनम् (षष्ठीतत्पुरुषः)
| समस्तपदम् (Compound) | विग्रहः (Analysis) | समास-भेदः |
|---|---|---|
| (क) गुरुजनाज्ञया (👉 गुरुजनों की आज्ञा से) | गुरुजनानाम् आज्ञया | षष्ठीतत्पुरुषः |
| (ख) वनदेवता (👉 वन के देवता) | वनस्य देवता | षष्ठीतत्पुरुषः |
| (ग) वित्ताभावात् (👉 धन के अभाव से) | वित्तस्य अभावात् | षष्ठीतत्पुरुषः |
| (घ) बुद्धिप्रभावेण (👉 बुद्धि के प्रभाव से) | बुद्धेः प्रभावेण | षष्ठीतत्पुरुषः |
| (ङ) धरणीपीठे (👉 धरती के स्थान/आसन पर) | धरण्याः पीठे | षष्ठीतत्पुरुषः |
| (च) राजकुले (👉 राजा के कुल में) | राज्ञः कुले | षष्ठीतत्पुरुषः |
अभ्यास ७ — कथाक्रमानुसारं पुनर्लेखनम् (Arrange in Story Order)
✅ सही क्रम (Correct Story Order)
- (घ) कस्मिंश्चिद्देशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्रे प्रतिवसतः स्म।किसी देश में धर्मबुद्धि और पापबुद्धि नामक दो मित्र रहते थे।
- (ख) ततस्तौ गुरुजनानाम् अनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ।तब वे दोनों बड़ों की आज्ञा लेकर शुभ दिन में दूसरे देश चले गए।
- (ङ) यथा द्वाभ्यां चिन्तितं तथैव भूमिं खनित्वा तत्रैव धनं निक्षिप्य स्वगृहं गतवन्तौ।जैसा दोनों ने सोचा था, वैसे ही भूमि खोदकर वहीं धन रखकर घर गए।
- (ग) द्वावपि गत्वा तत्स्थानं यावत् खनतः तावद् रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ।दोनों जाकर उस स्थान को खोदने पर उन्होंने खाली बर्तन देखा।
- (क) भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति।यदि आप मेरे कहे अनुसार बोलें तो वह धन मेरे पास सुरक्षित रहेगा।
- (च) राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः।राजपुरुषों ने पापबुद्धि को दण्डित किया।
शब्दार्थाः — महत्त्वपूर्णशब्दाः (Important Word Meanings)
| संस्कृत शब्दः | अर्थः (Sanskrit) | हिन्दी अर्थः | English Meaning |
|---|---|---|---|
| अटव्याम् | वने | जंगल में | In the forest |
| अपायम् | विघ्नम् | समस्या/संकट | Problem/Danger |
| अहनि | दिवसे | दिन के समय | During the day |
| आपः | जलम् | जल | Water |
| उत्फुल्ललोचनाः | उत्फुल्लानि लोचनानि येषां ते | आश्चर्य से फटी आँखों वाले | With wide-open (surprised) eyes |
| खनित्वा | खननं कृत्वा | खोदकर | Having dug |
| द्यौः | आकाशः | आकाश | Sky |
| धरणीपीठे | धरण्याः पीठे | धरती पर | On the earth |
| निक्षिप्य | स्थापयित्वा | रखकर | Having kept/placed |
| निशीथे | अर्धरात्रे | आधी रात में | At midnight |
| परिवेष्ट्य | आवृत्य | घेरकर | Encircling |
| प्रहृष्टमनाः | प्रहृष्टं मनः यस्य सः | प्रसन्न मन वाला | Joyful minded |
| भाण्डम् | पात्रम् | घड़े को | Pot/Vessel |
| यास्यति | गमिष्यति | जाएगा | Will go |
| वञ्चयित्वा | वञ्चनं कृत्वा | ठग कर | Having deceived |
| वीक्षन्ते | पश्यन्ति | देखते हैं | See/Look |
| व्रजति | गच्छति | जाता है | Goes |
| लोष्ठवत् | पाषाणखण्डवत् | पत्थर के टुकड़े के समान | Like a stone/clod |
| स्फुटितेक्षणः | स्फुटिते इक्षणे यस्य सः | नष्ट हुई आँखों वाला | One with damaged eyes |
| प्रत्यर्पणीयम् | वापस करने योग्य | वापस करना चाहिए | Should be returned |
| गणनीयम् | मनाविसर्जनीयम् | समझना चाहिए | Should be considered |
| तृणम् | घासः | घास / तिनका | Grass/straw |
| श्रमार्जितम् | श्रमेण अर्जितम् | परिश्रम से कमाया हुआ | Earned by hard work |
Leave a Reply