CBSE Solutions, PDF Book, MCQ, Revision Notes, Important Questions, Sample Paper, Previous Year Paper

स्वर्णकाकः (सुनहरा कौआ) प्रश्न 1. एकपदेन उत्तरं लिखत- (एक शब्द में उत्तर लिखें) (क) प्रश्नः माता काम् आदिशत् ? (माता ने किसे आदेश दिया?) उत्तर: दुहितरम् (पुत्री को) (ख) प्रश्नः स्वर्णकाकः कान् अखादत् ? (स्वर्णकाक ने क्या खाया?) उत्तर: तण्डुलान् (चावल) (ग) प्रश्नः प्रासादः कीदृशः वर्तते ? (प्रासाद कैसा था?) उत्तर: स्वर्णमयः (सुनहरा) (घ) प्रश्नः […]

भारतीवसन्तगीतिः (भारतीय वसंत गीत) 1. एकपदेन उत्तरं लिखत (एक शब्द में उत्तर लिखें)| (क) कविः कां सम्बोधयति ? (कवि किसे संबोधित करता है?) उत्तर: वाणी (सरस्वती) (ख) कविः कां वादयितुं वाणीं प्रार्थयति ? (कवि वाणी से किसे बजाने की प्रार्थना करता है?) उत्तर: वीणाम् (वीणा) (ग) कीदृशीं वीणां निनादयितुं प्रार्थयति ? (कवि कैसी वीणा बजाने […]

भारतीवसन्तगीतिः (भारतीय वसंत गीत) 📜 संस्कृत में सारांशः अयं पाठः आधुनिकसंस्कृतकविना पण्डितजानकीवल्लभशास्त्रिणा रचितस्य “काकली” इति गीतसंग्रहात् संगृहीतः अस्ति। कविः अत्र प्रकृतेः सौन्दर्यम् अत्यन्तं रमणीयं वर्णयति। तस्य भावः अस्ति — प्रकृतेः शोभां दृष्ट्वा एव सरस्वत्याः वीणाया मधुरनिनादः संभवति। कविः वाणीं प्रार्थयति — “हे वाणि! नवीनामये वीणां निनादय। मृदु गीतिं गाय।” वसन्तऋतौ सर्वत्र हरितपल्लवाः, सुमनः, कोकिलाः च […]

वाडमनः प्राणस्वरूपम् (वाणी मन प्राण का स्वरुप) 🌸 संस्कृत में सारांशः — अयं पाठः “छान्दोग्योपनिषदे” उद्धृतः अस्ति। अस्मिन् पाठे आरुणिः ऋषिः स्वस्य शिष्यं श्वेतकेतुम् अध्यापयति। अस्य संवादस्य माध्यमेन वाक्, मनः, प्राणस्य स्वरूपं स्पष्टं भवति। आरुणिः कथयति — “अन्नस्य सूक्ष्मभागः मनो भवति, आपां सूक्ष्मभागः प्राणः भवति, तेजसः सूक्ष्मभागः वाक् भवति।” यथा दध्नः मन्थनात् सर्पिः उत्पाद्यते, तथैव […]

पर्यावरणम् (पर्यावरण) 🌸 संस्कृत में सारांशः — नवमः पाठः “पर्यावरणम्” पर्यावरणविषयकः लघुनिबन्धः अस्ति, यः प्रकृतेः संरक्षणस्य महत्त्वं प्रदर्शति। आधुनिकजीवनशैल्या प्रदूषणं प्राणिनां पुरतः अभिशापरूपेण समायाति। नदीनां जलं मलिनं भवति, धरा निर्वना जायति, यन्त्रेभ्यः निःसृतवायुना वातावरणं विषाक्तं रुजाकारकं च भवति। वृक्षाभावात् पशुपक्षिणां जीवनं सङ्कटापन्नं दृश्यते। श्लोकेन न कथितं, किन्तु पाठः स्पष्टति यत् वनस्पतीनाम् अभावे न केवलं वन्यप्राणिनः, […]

जटायोः शौर्यम् (जटायु की वीरता) 🌸 संस्कृत में सारांशः — प्रस्तुतः अष्टमः पाठः “जटायोः शौर्यम्” महर्षिवाल्मीकिविरचितस्य “रामायणम्” इति महाकाव्यस्य अरण्यकाण्डात् समुद्धृतः अस्ति। अस्मिन् पाठे पक्षिराजस्य जटायोः रावणेन सह युद्धस्य शौर्यपूर्णं वर्णनं कृतम्, यत् कर्तव्यनिष्ठायाः आदर्शं प्रदर्शति। पञ्चवटीकानने सीतायाः करुणं क्रन्दनं श्रुत्वा जटायुः, यः वनस्पतिगतः अवसुप्तः आसीत्, तत्क्षणं जागति। श्लोकेन वर्णितम्: “सा तदा करुणा वाचो विलपन्ती […]

सिकतासेतुः (बालू का पुल) 🌸 संस्कृत में सारांशः — प्रस्तुतः सप्तमः पाठः “सिकतासेतुः” नाम्ना सोमदेवविरचितस्य “कथासरित्सागरः” इति कथाग्रन्थस्य सप्तमाध्यायेन संनादति। अस्मिन् नाट्यांशे तपोदत्तनामकः कुमारः तपसा विद्यां प्राप्तुं यत्नशीलः चित्रितः अस्ति। सः बाल्ये पितृचरणैः क्लेश्यमानः विद्या न अधीतवान्, येन कुटुम्बिभिः मित्रैः ज्ञातिजनैश्च गर्हितः अभवत्। आत्मग्लान्या सः वदति: “हा विधे! किम् इदं मया कृतम्?” इति, श्लोकं च […]

लौहतुला (लोहे का तराजू) 🌸 संस्कृत में सारांशः — षष्ठः पाठः “लौहतुला” विष्णुशर्मविरचितस्य “पञ्चतन्त्रम्” इति कथाग्रन्थस्य मित्रभेदतन्त्रात् सम्पादितः गृहीतः, अस्मिन् कथायाम् जीर्णधननामकः वणिक्पुत्रः विभवक्षयात् देशान्तरं गन्तुमिच्छन् पूर्वपुरुषोपार्जितां लौहघटितां तुलां श्रेष्ठिनो निक्षेपभूतां कृत्वा गच्छति, सुचिरं देशान्तरे भ्रान्त्वा स्वपुरं प्रत्यागत्य तुलां याचति, श्रेष्ठी “मूषकैः भक्षिता” इति वदति, जीर्णधनः “नास्ति दोषः, ईदृशः संसारः, न किञ्चित् शाश्वतं” इति वदित्वा […]

भ्रान्तो बालः (भ्रमित बच्चा / भटका हुआ बच्चा) 🌸 संस्कृत में सारांशः — पञ्चमः पाठः “भ्रान्तो बालः” “संस्कृत-प्रौढपाठावलिः” इति कथाग्रन्थात् सम्पादितः सङ्गृहीतः, अस्मिन् कथायाम् एकः तन्द्रालुः बालः स्वाध्यायापेक्षया क्रीडने रुचिं दर्शति, सः सर्वदा क्रीडनार्थं अभिलषति परं तस्य सखायः स्वकर्मणि व्यग्राः भवन्ति, अतः ते तेन सह न क्रीडन्ति, एकाकी सः नैराश्यं प्राप्य विचिन्तति यत् सः एव […]

 सूक्तिमौक्तिकम् (सुविचारों या अच्छी बातों रूपी मोती) 🌸 संस्कृत में सारांशः — चतुर्थः पाठः “सूक्तिमौक्तिकम्” नैतिकशिक्षाणां प्रदायकरूपेण विन्यस्तः, अस्मिन् विविधग्रन्थेभ्यः नानानैतिकशिक्षाप्रदानिपद्यानि सङ्गृहीतानि। अत्र सदाचरणस्य महिमा, प्रियवाण्याः आवश्यकता, परोपकारिणां स्वभावः, गुणार्जनस्य प्रेरणा, मित्रतायाः स्वरूपं, श्रेष्ठसङ्गतेः प्रशंसा सत्सङ्गतेः प्रभावश्च निरूपितः। संस्कृतसाहित्ये नीतिग्रन्थानां समृद्धा परम्परा, तत्र प्रतिपादितशिक्षाणाम् अनुपालनं कृत्वा जीवनं सफलीकर्तुं शक्नुमः। प्रथमश्लोके मनुस्मृतेः “वृत्तं यत्नेन संरक्षेद् वित्तमेति […]

गोदोहनम् (गाय का दूध दुहना) तृतीयः पाठः “गोदोहनम्” ‘चतुर्व्यूहम्’ इति पुस्तकात् संक्षिप्य उद्धृतः, अस्मिन् नाटके धनवान् भवितुमिच्छुकः एकः जनः मासपर्यन्तं दुग्धदोहनात् विरमति, येन मासान्ते धेनोः सञ्चितं दुग्धं विक्रीय सम्पत्तिं लभेत्, परं मासान्ते दुग्धहीनां धेनुं दृष्ट्वा प्रहारैः रक्तरञ्जितः भवति, अतः दैनन्दिनकार्यं समये करणीयं इति नैतिकं ददाति। प्रथमदृश्ये मल्लिका मोदकानि साधति शिवस्तुतिं च करोति, चन्दनः मोदकगन्धेन प्रसन्नः […]

स्वर्णकाकः (सुनहरा कौआ) 🌸 संस्कृत में सारांशः — प्रस्तुतः पाठः “स्वर्णकाकः” श्रीपद्मशास्त्रिणः “विश्वकथाशतकम्” इति कथासङ्ग्रहात् गृहीतः। एषा वर्मदेशस्य लोककथा स्वर्णपक्षकाकेन लोभस्य दुष्परिणामं त्यागस्य सुपरिणामं च दर्शति। ग्रामे निर्धना वृद्धा तस्याः विनम्रा मनोहरा दुहिता च न्यवसत्। माता तण्डुलान् सूर्यातपे रक्षितुं पुत्रीं आदिशत्। स्वर्णपक्षः रजतचञ्चुः काकः तण्डुलान् खादति हसति च। बालिका रोदति, “मदीया माता निर्धना” इति। काकः […]

अध्याय 1 – भारतीवसन्तगीतिः अध्याय 2 – स्वर्णकाकः अध्याय 3 – गोदोहनम् अध्याय 4 – सूक्तिमौक्तिकम् अध्याय 5 – भ्रान्तो बालः अध्याय 6 – लौहतुला अध्याय 7 – सिकतासेतुः अध्याय 8 – जटायोः शौर्यम् अध्याय 9 – पर्यावरणम् अध्याय 10 – वाडमनःप्राणस्वरूपम्

वाडमनःप्राणस्वरूपम् (वाणी मन प्राण का स्वरुप) स्रोत:प्रस्तुतः पाठः “छान्दोग्योपनिषदः” षष्ठाध्यायस्य पञ्चमखण्डात् समुद्धृतः। (यह पाठ छान्दोग्य उपनिषद के छठे अध्याय के पाँचवें खंड से लिया गया है।) विषय: अस्मिन् पाठे श्वेतकेतु-आरुणयोः संवादेन वाङ्मनःप्राणानां स्वरूपं वर्णितम्। श्वेतकेतुः मनः, प्राणः, वाक् च किम् इति पृच्छति। आरुणिः समाधानति यत् अन्नस्य अणिष्ठः भागः मनः, अपां अणिष्ठः भागः प्राणः, तेजसः अणिष्ठः […]

पर्यावरणम् (पर्यावरण) स्रोत: प्रस्तुतः पाठ्यांशः पर्यावरणविषयकः लघुनिबन्धः अस्ति। (यह पाठ पर्यावरण के विषय पर एक लघु निबंध है।) विषय: अस्मिन् पाठे पर्यावरणस्य महत्त्वं, प्रदूषणस्य दुष्परिणामाः, वृक्षारोपणस्य आवश्यकता च वर्णिता। अत्याधुनिकजीवनशैल्या प्रदूषणं प्राणिनां पुरतः अभिशापरूपेण समायाति। नद्यः मलिनाः, धरा निर्वना, वायुः विषाक्तः च जायति। वृक्षाभावात् पशुपक्षिणां जीवनं सङ्कटापन्नं भवति। वृक्षाः शुद्धवायुं, पत्रं, पुष्पं, फलं, काष्ठं, औषधिं, […]

जटायोः शौर्यम् (जटायु की वीरता) स्रोत: प्रस्तुतः पाठ्यांशः महर्षिवाल्मीकिविरचितस्य “रामायणम्” इति ग्रन्थस्य अरण्यकाण्डात् समुद्धृतः। (यह पाठ महर्षि वाल्मीकि द्वारा रचित “रामायण” के अरण्यकांड से लिया गया है।) विषय: अस्मिन् पाठे जटायु-रावणयोः युद्धस्य वर्णनम् अस्ति। जटायुः पञ्चवटीकानने सीतायाः करुणक्रन्दनं श्रुत्वा तत्र गच्छति। सः रावणं सीतापहरणात् निवृत्तये प्रबोधति। रावणः तं अपसारति। ततः जटायुः तुण्डेन, नखैः, चरणाभ्यां रावणस्य […]